Metsamor city

Հիշողություններ մարտի դաշտից կամ՝ Հատվածներ զինվորի օրագրից

Martos — Fri, 06 Mar 2020 08:20:30 GMT

Մայրաքաղաքի Խորհրդային շրջանի զինկոմիսարիատը մեզ խնդրեց «Դավիթ Բեկ» ջոկատի կամավորականներով մտնել շրջանից զորակոչվող եռամսյա հավաքի 2-րդ վաշտի կազմի մեջ եւ միասին մեկնել Արցախ։ Արդեն 1994 թվականն էր, նորաստեղծ ազգային բանակի ուժերով հնարավոր չէր պաշտպանել երկու հանրապետության երկար ու ձիգ սահմանները։ Իշխանություններն ստիպված էին «փողոցներից հավաքել» երիտասարդներին, եռամսյա հավաքի վաշտեր կազմել եւ ուղարկել Արցախի նորաստեղծ հանրապետություն։ Չնայած զինված ուժերի նախարար Վազգեն Սարգսյանը հեռուստատեսությամբ հայտարարեց, որ վաշտերն առաջին գիծ չեն գնալու, բայց դա իրականությանը չէր համապատասխանում՝ մարտի դաշտում միայն մեկ գիծ կա։
Համաձայնեցին, եւ գործի անցանք։ Խորհրդային շրջանի նոր կազմավորված 2-րդ վաշտը երգ-երաժշտությամբ, քահանայի պահպանիչ աղոթքով ճանապարհ է դրվում դեպի Արցախի Հանրապետություն։ Ծնողներն ու կանայք թաշկինակներն են թափահարում, հրաժեշտ տալիս, թաքուն մաքրում արցունքները։
Ապրիլի 18—ին արդեն ճանապարհին ենք։ Արտաքնապես նման ենք կանոնավոր բանակի ստորաբաժանման՝ միատեսակ համազգեստով, վաշտի դրոշով, զենք–զինամթերքով, ներքին հստակ կառուցվածքով։ Սակայն իրականում տղաներից շատերը գաղափար անգամ չունեն զենքից։ Զինկոմիսարիատը, նախարարի առաջ պարզերես դուրս գալու համար, պարզապես «գլխաքանակ» է լրացրել։
Մենք շարժվում ենք դեպի անհայտություն, եւ միայն Աստծուն է հայտնի, թե քանիսը կկարողանան հաղթահարել վախը, դառնալ զինվոր, քանիսը հերոսաբար կկռվեն ու ողջ—առողջ կվերադառնան, քանիսը «կմիանան» Արցախ աշխարհի սուրբ հողին։
Առավոտյան ժամը 8—ին հասնում ենք Շուշի։ Ճանապարհ չկա, թուրքերը մտածված չեն ասֆալտապատել Հայաստանի Հանրապետության հետ կապող ճանապարհները։ Վաշտը մտնում է Շուշվա գնդի կազմի մեջ։ Առաջին դիրքեր կգնանք մի շաբաթից։ Այդ ընթացքում կզբաղվենք նորեկների վարժեցմամբ։ Սնունդն այնքան էլ լավ չէ։ Թուրք գերիների հետ նույն ճաշարանում ենք սնվում։ Թուրքերն ազատ շրջում են տարածքում, հայ ֆիդայիների մասին երգեր են երգում։ Թուրքերը մեզ հետ այդպես չէին վարվի։
Պլանավորված է մեկ շաբաթ, բայց ստիպված ենք երրորդ օրն շտապ տեղափոխվել ճակատ։ Թուրքերը մեծ ուժերով, տեխնիկայի աջակցությամբ հարձակում են կազմակերպել։ Հայկական կողմը ծանր կորուստներ է կրել։ Աշխատում ենք այդ լուրերը թաքցնել նորեկներից։
Գիշերով մտնում ենք առաջին գիծ, փոխարինում մեծաթիվ զոհեր տված վաշտին։ Հեռանալուց առաջ նրանք իրենց փամփուշտներն ու նռնակները հանձնում են մեզ՝ զինվորական եղբայրություն է։ Առայժմ դադար է, երկու կողմից անկանոն կրակահերթեր են արձակվում։ Մենք աշխատում ենք խնայել փամփուշտները։ Կռիվների առաջին օրից այդպես է՝ նրանք գիշեր—ցերեկ կրակում են, մենք միշտ աշխատում ենք չպատասխանել։
Խոսք կա, որ ապրիլի 24—ին մերոնք հարձակում են նախապատրաստում՝ հետ վերցնելու կորցրած տարածքները։ Իսկապես էլ հարձակվում ենք։ Մեր տանկերն ու գրոհայինները մտնում են Աղդամի շրջանի Ումուդլու գյուղ։ Հակառակորդը, մեծաքանակ զոհեր տալով, դիմում է փախուստի։ Մենք շարժվում ենք առաջ։ Առաջադրանք ունենք մտնել գյուղ, մաքրել այնտեղ դեռեւս մնացած թշնամուց, ապա առաջանալ եւ գյուղից առաջ խրամատավորվել։
Հին տղերքով սովոր ենք պատերազմի դաշտին, արդեն հինգ—վեց տարի կռվի մեջ ենք, բայց եռամսյա հավաքի տղերքի համար իսկական դժոխք է։ Ճանապարհի երկու կողմում, մեջտեղում անկարգորեն դիակներ ու մարմնի մասեր են թափված։ Անսովոր մարդու համար անմարսելի տեսարաններ են։ Իջնող մթնշաղն ավելի է ծանրացնում տհաճ տպավորությունները։ Զինվորներից մեկը ճանապարհի եզրին կռացած ործկում է։ Ես նրան գրկելով՝ տանում եմ հետս։
—Դիակի հոտ է գալիս, չէ՞,–հարցնում է տխուր, սարսափահար աչքերով։
—Ո՛չ,–պատասխանում եմ,–բոլորն էսօր են զոհվել։ Պարզապես փոշու հոտն է տարածվել տանկերի գրոհից հետո։
–Կներես, մի պահ թուլացա,–ամոթխած նայում է ինձ ու վազում առաջ՝ իր դասակին հասնելու համար։
***
Գիշերը խորամանկ մանեւրով կարողացանք խաբել թշնամուն եւ լուսաբացին հանկարծակիի բերել նրան։ Խաղողի այգիների միջով շարժվեցինք դեպի միջանկյալ տարածքում գտնվող ջրանցքը, որից այն կողմ թուրքերն են։
Խորհրդային շրջանի երկրորդ վաշտից ոչ մեկը չի մոռանա այդ անցումը՝ թշնամու մրրկային կրակ, ականապատված խաղողի այգի, խավար, անհայտություն, ապա ջրանցք՝ տեղ—տեղ ծնկահար ցեխով լեցուն։ Իսկ պետք էր գնալ արագ, տանել զենքն ու զինամթերքը, տաք հագուստը, սնունդը։ Ոմանք թեթեւության համար բոթասներ էին հագել, թեթեւ կոշիկներ, որոնք մնում էին կպչուն ցեխի մեջ, դուրս գալիս ոտքերից, իսկ ցամաքող ջրանցքի հատակը լիքն էր տարբեր տեսակի սուր, կտրող–ծակող առարկաներով։ Ամեն ինչ խառնվել էր գիշերվա մթության ու ցեխի մեջ, հրամանատարները կորցրել էին զինվորներին, տեղանքին ծանոթ ուղեկցողներն անընդհատ շտապեցնում էին, զգուշացնում, որ թուրքերը կարող են կռահել ու կտրել մեր ճանապարհը, որ այդ ժամանակ բոլորիս վերջը կգա։ Բոլորը շնչասպառ պայքարում էին ցեխի ու խավարի դեմ։ Ես այդ գիշեր տեսա տղամարդկանց, որ անկարողությունից լաց էին լինում։ Նրանք հետո պիտի ամաչեին իրենց թուլության համար ու զինվորանալով՝ կռվեին հերոսաբար։
Ես առաջ անցա՝ հուսադրելու, արագացնելու առանց այդ էլ անհնարին ճիգով կատարվող վազքը։ Հանկարծ տեսա իմ սիրելի, հին ու անփոխարինելի ընկերոջը, որի ոտքերին մի քիչ մեծ երկարաճիտ կոշիկներ էին։ Խրվել էր սոսնձանման կպչուն ցեխի մեջ, ո՛չ կարողանում էր կոշիկները քաշել—հանել, ո՛չ էլ ուզում էր գուլպաներով մտնել ցեխի մեջ։ Լուռ ու անտրտունջ պայքարում էր։ Անվեհեր զինվորը, որ ոչ մի անգամ չէր երերացել թշնամու տանկերի, խուժանի գրոհի ժամանակ, ցեխի ու մթության մեջ մի պահ խեղճացել էր, որովհետեւ դեռ չզինվորացած նորերը, սարսափի ու շտապողականության կնիքը դեմքներին, անցնում էին առաջ՝ մտածելով, որ այնտեղ է փրկությունը։ Ես խավարում հազիվ ճանաչեցի նրան ու մոտեցա։
–Հովո, խրվել եմ,–ցածրաձայն ծիծաղեց,–իսկ սրանք անցնում են կողքիցս, ձեռքները չեն մեկնում։ Սրանցից զինվոր դուրս չի գա...
–Ոչինչ,–սեղմեցի գրկիս մեջ,–նոր են, կկռվեն, կսովորեն ընկերություն անել։
Գրկեցի բարձրացրի, ձգեցի, ոչ մի կերպ հնարավոր չէր պոկել սոսնձացած տիղմից։ Ստիպված գուլպաներով մտավ ցեխի մեջ, ու ծիծաղելով առաջ շարժվեցինք։ Հետո քանի՜ անգամ հիշեցինք այդ սարսափելի գիշերը։
Այդ գիշերային անցումը չի մոռանա Խորհրդային շրջանի երկրորդ վաշտի ոչ մի ռազմիկ։ Այդ գիշեր, ծնկահար ցեխի մեջ, ամեն պահ գնդակահարվելու վտանգն աչքերի առաջ, արդեն քանի օրվա անքնությունից հազիվ ոտքի վրա կանգնելով, քաղցից թուլանալով, սոսնձի նման ցեխի մեջ հազիվ քայլ անելով, ծակոտված ոտքերի մղկտոցը զսպելով՝ անցան թշնամու քթի տակով ու նետի պես խրվեցին նրա դիրքերի արանքը։ Եվ այնքան հանդուգն էր կատարվածը, որ թշնամին չէր էլ կարող կռահել։ Այդպիսի անցում կարող էին կատարել մի քանի հետախույզներ, մի խումբ դիվերսանտներ, բայց որ մի ամբողջ վաշտ, դա այնքան էր անսպասելի, որ լուսաբացին թուրքերը տեսնելով՝ սարսափահար հետ քաշվեցին։
Այդ գիշերը ոչ ոք չի մոռանա, որովհետեւ այդ գիշեր ծնվեց զինվորը։ Սովորական տղամարդկանցից, որոնք մինչ այդ բանվորներ էին, վարորդներ, բիզնեսմեններ, վաճառողներ, մանկավարժներ, հողագործներ... ծնվեցին հայրենիքի համար մարտնչող զինվորներ։ Եվ հասկացան, որ պատերազմը միայն սպանել ու սպանվել չէ, այլ նաեւ ֆիզիկական անտանելի ծանր աշխատանք։
***
...Վերջապես եկավ հրադադարը՝ փխրուն, անկայուն, անհաստատ, բայց եկավ։ Հիմա ժամանակ կա հետ նայելու, հանգիստ ամփոփելու մեր նվիրումի արդյունքները։ Մեկ ամիս տեւած մարտերի ընթացքում Խորհրդային շրջանի 120 հոգուց բաղկացած վաշտը տվեց 7 զոհ, 20 վիրավոր, մեկ անհետ կորած։ «Դավիթ Բեկ» կամավորական ջոկատը գործադրած ջանքերի շնորհիվ համարյա անթերի կատարեց իր առջեւ դրված մարտական առաջադրանքները։ Այդ անվեհեր տղաների շնորհիվ, որոնք 1989 թվականից սկսած զենքերը վայր չէին դրել, վաշտն ամենածանր պահերին երբեք չմտածեց նահանջի մասին։ Եղան այնպիսի պահեր, երբ անփորձ, դեռ մարտերում չկոփված տղաները կարող էին թիկունք ցույց տալ հակառակորդին, սակայն փորձառու զինվորների ոգին փոխանցվեց նրանց, եւ դիմակայեցին մինչեւ վերջ։ Չորս ամսվա մարտերի ընթացքում փողոցներից, մետրոյի կայարաններից, ավտոբուսներից շուրջկալներով «հավաքագրված» տղամարդիկ, որոնք Արցախ էին գալիս մի քիչ վախենալով, չուզենալով, տրտնջալով ու ըմբոստանալով, որոնք վախենում էին սովորական նռնակը վերցնել ձեռքի մեջ, չգիտեին զենքը լիցքավորել ու կրակել, որոնք աչքերը փակում ու կծկվում էին արկի պայթյունի ձայնից, կռվեցին եւ դարձան զինվոր։
Զինվորները ծնվում են մարտադաշտում, խրամատների մեջ, վիրավոր մարտընկերոջ վերքը կապելով, զոհվածի մարմինը պատգարակով դուրս հանելով մարտի դաշտից...
Հիմա կարող ենք ասել, որ ունենք մարտական մկրտություն ստացած, վախը հաղթահարած, զինվորացած մի վաշտ, որը ցանկացած պահի կարող է կանգնել Հայրենիքի պաշտպանության դիրքերում։ Մինչեւ հիմա ականջներիս մեջ հնչում է եռամսյակի տղաներից մեկի ձայնը։ Այն տղաներից մեկի, որոնք առաջին մարտի ժամանակ կարկամել էին, ապա մեկ հպումով դատարկում էին ավտոմատ հրացանի ողջ փամփուշտները, արժանանում հրամանատարների հայհոյանքներին։ Երբ նշում էինք մեր հաղթանակով ձեռք բերված հրադադարը, նա գինով լի բաժակը բարձր պահած՝ ասում էր.
–—Մենք հպարտ ենք, որ հետ ենք բերել մեր հայրերի ու պապերի կորցրած հողի մի փոքրիկ կտորը եւ այսօր բաժակ ենք բարձրացնում մեր դարավոր թշնամուց ազատագրված հողում։ Մենք այսօր լաց չենք լինում, թե մեզ կոտորել ու վռնդել են մեր հողից։ Հիմա թող մեր թշնամին լաց լինի ու օգնություն կանչի աշխարհով մեկ։ Եվ ես կրկնակի հպարտ եմ, որ իմ ազգն այսօր ուժեղ է, որ լացացնում է իր թշնամուն։ Հպարտ եմ, որ այդ ուժեղներից մեկը ես եմ։ Ես զինվոր եմ... hhpress.am

Հովիկ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ

Ոչինչ անսպասելի կամ անկանխատեսելի չի եղել /Այլ եղել է անկասելի/

Martos — Fri, 06 Mar 2020 08:18:46 GMT

Կրկնում եմ, ոճրագործության հանգամանքների առաջին իսկ թռուցիկ հետաքննությունը ցույց է տալիս, որ խնդիրը դուրս է զուտ քրեական հանցագործության սահմաններից։ Այսպես պատահում է ցանկացած պատմության հետ, որ կրկնվելու համառ բնավորություն ունի, իսկ երբ կրկնվելու հնարավորությունը մեծ է, արդեն որպես սովորական պատմություն չի ընկալվում։ Ինքդ դատիր, ողբերգությանը հաջորդած դեպքերը այս կամ այն չափով լուսաբանված են մամուլում։ Տարիուկես տեւած հետաքննությունը, ապա՝ մեկ տարվա դատաքննությունը, կարելի է ասել, ոչինչ չավելացրին մեր գիտելիքներին, որ արդեն ունեինք դեպքի հաջորդ օրը՝ հոկտեմբերի 28—ի առավոտյան։ Առաջին օրերի տասնյակ վարկածները ուժի մեջ մնալու հնարավորությունները պահպանում են առայսօր։ Թվում է, երբ վարկածները շատ են, ընտրության հնարավորությունը մեծ է, բայց դա ժողովրդավարական սկզբունք է, ոչ թե հետաքննական։ Որովհետեւ վարկածների առատությունը հենց սկզբից հարկադրական օրինականություն ստացավ «ում է ձեռնտու» հարցապնդմամբ, որ տրամաբանության չի դիմանում, թեկուզ այն պատճառով, որ հակառակ պնդումը՝ «իսկ ում չէր ձեռնտու», հավանական լինելու ավելի մեծ հնարավորություն ունենալով՝ վարկածների քանակը հասցնում է նվազագույնի։
Բացի այդ, առարկության չհանդիպելով շարունակում է նախկին ոստիկանը, մի շարք հանգամանքներ առհասարակ օրինաչափությունից, առողջ տրամաբանությունից դուրս են կամ ունեն զուտ իրենց օրինաչափությունը եւ մեզ ոչ հասու տրամաբանություն։ Դրանք մեկը մեկին կրկնում են այլ ժամանակներում, սակայն միեւնույն պարագաներում կատարված իրադարձությունները։ Այսպես. դեպքերից կարճ ժամանակ անց մամուլում հրապարակվեց մի նամակ, որ հայտնաբերվել էր սպանված վարչապետի սեյֆից։ Նամակի բովանդակությունը հիմնական դրույթներով հանգում էր այն մտքին, թե նա պետք է զգուշանա ահաբեկչությունից։ Ըստ նամակի թվագրության, այն գրված է եղել դեպքից մոտ մեկ տարի առաջ։ Նամակի գոյության փաստը ինձ հուշեց, որ չեն բացառվում նաեւ այլ նախազգուշացումներ։ Եվ դրանք չուշացան։ «Ֆիդայի» թերթի մարտյան համարում վարչապետի ենթականերից մեկը գրեց. «Երբ կողքից ասում էին, որ քեզ խփելու են, ասում էր՝ եթե իմ ժողովուրդը ինձ խփելու է, թող խփի, ուրեմն ես արժանի եմ դրան»։ Մի այլ զինակից, որ այդպես էլ չհրապարակեց իր անունը, պատմում է, որ ահաբեկչությունից մեկ շաբաթ առաջ վարչապետին նախազգուշացրել են դավադրության մասին՝ հայտնելով նույնիսկ օրը, նա քահ–քահ ծիծաղել է, ապա հանկարծորեն մտախոհ դառնալով՝ ասել. դրան անընդհատ սպասել եմ։ Արդեն 10 տարի, եւ շարունակում եմ սպասել, բայց հիմա արդեն հանգիստ եմ, քանի որ ինձ վերացնելով, նրանք իրենց նպատակին չեն հասնի, որովհետեւ ես արդեն մենակ չեմ (նկատի ունենալով Ազգային ժողովի նախագահին)։
Վարչապետի վարքն ուսումնասիրելիս անհնար է չենթադրել, որ բացի դատապարտվածության հետ հաշտված լինելու հանգամանքից, ահաբեկչությունը կանխելուն ուղղված քայլերի բացակայությունը բացատրելի է նաեւ այն բանով, որ նա բնավ չի մտածել, որ ինքն ու Ազգային ժողովի նախ ագահը կսպանվեն միաժամանակ։ Թվում է, նա ինքն իր համար իր վճիռը հանել էր, նույնիսկ որոշել եղանակը։ Պատմում են, որ մահվանից երկու օր առաջ, երբ ճաշի ժամանակ մի քանի գինովցած զինվորականներ քննարկում էին, թե մահվան որ ձեւն է նախընտրելի, վարչապետը բոլորից առաջ բացականչել է. «Անսպասելին», ապա, գրեթե բանաստեղծի տողերով ավելացրել. «Ինչ լինում է, թող որ լինի միանգամից»։
Բայց հարցի նաեւ մյուս կողմը կա։ Անգամ ոճրագործները չեն թաքցրել իրենց դավադրության մտադրությունը։ Նրանք՝ դեպ եւ անդեպ, մարդաշատ վայրերում հայտարարել են իրենց մտադրությունը, նույնիսկ ազգային անվտանգության ներկայացուցիչների ներկայությամբ։ Թվում է, փորձել են այնպես անել, որ դավադրությունը շատերին հայտնի դառնա, եւ իրենք էլ խուսափեն ճակատագրական գործիք դառնալու անխուսափելիությունից։
Խնդիրը միայն դրանով չի վերջանում. բացի բանավոր հիշատակումներից, այժմ ձեռքի տակ ունեմ գրավոր փաստեր։ Այսպես, 1998 թ., նույն՝ ճակատագրական հոկտեմբեր ամսին, այսինքն՝ ահաբեկչությունից մեկ տարի առաջ «Ինտիմ» օրաթերթում տպագրվել է նշանավոր քաղաքագետի «Մոռանալ Հերոստրատին...» խոսուն վերնագրով հոդվածաշարը, ուր հեղինակը տալիս է նաեւ Հերոստրատի անունը. «Մեկ այլ պարագայում, եթե իրադարձությունները նման տեմպեր չունենային, կարելի կլիներ մի երկու—երեք տարի պարզունակ, բայց հոխորտալի, դրանով իսկ տպավորիչ հայրենասիրություն խաղալ, ազգ «դաստիարակել» սեփական կերպով եւ նմանությամբ, սփյուռք պարեցնել եւ ստիպել, որ Նաիրին էլ պար մտնի. ավտոմատների եւ ավտոմատավորների առատությանը ղուրբան...»։
Մի այլ՝ «Մայրամուտ» օրաթերթում քաղաքագետը տպագրում է «Ընդդեմ նոր սպանությունների» հոդվածաշարը, ուր, մասնավորապես, գրում է. «Վախենամ, որ Երեւանի փողոցները կարմիրով ներկելու հեռանկարն արդեն հիմնավոր արմատներ է գցել... Ազգային շահը գիտակցող բոլոր քաղաքական գործիչներից եւ ուժերից առավելագույն ողջախոհություն է պահանջվում, որպեսզի վարչապետի նախաձեռնությունների հետեւողական տապալմամբ՝ վերջակետ չդրվի Շարժման վրա... հակառակ դեպքում «Սպայի տնից» հաջորդ հուղարկավորության ընթացքը խիստ կանխատեսելի է լինելու»։ hhpress.am

Թադեւոս ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
t.khachatryan@hhpress.am

Ժամանակաշրջանի հայելին / Հայաստանի առաջին Հանրապետության մամուլը 1918—1920թթ./

Martos — Fri, 29 Jun 2018 07:23:07 GMT

Անկախ կամ անկուսակցական մամուլ

Անկախ մամուլի թվին կարելի է դասել գիտական մամուլը։ Իսկ որոշ պարբերականներ էլ եթե հիմնվում էին որպես անկախ, ապա կարճ ժամանակամիջոցում, չունենալով բավարար ֆինանսական միջոցներ, կամ փակվում էին, կամ էլ ընկնում իշխանությունների կամ որեւէ կուսակցության ու հովանավոր խմբի ազդեցության տակ։ Դրանց թվին էին դասվում «Ալեքսանդրապոլի լրաբեր» օրաթերթը (1919թ.), «Իդեալ» Երեւանի ամերիկյան որբանոցների աշակերտական միության երկշաբաթաթերթը (1919թ.), «Նոր ուղի» (Երեւան, 1920թ.), ռուսալեզու՝ «դշՁՇտ ՌՆ«նս» («Դպրոցի դրոշ») Երեւանի գիմնազիաների կոլեկտիվների շաբաթաթերթը (Երեւան, 1919թ.) եւ այլ պարբերականներ։
Շատ կարճատեւ լույս տեսան գերատեսչական եւ գիտաուսումնական բնույթի մի քանի ամսագրեր։ 1920թ. մեկ համարով թողարկվեց Գյուղատնտեսության եւ պետական գույքի մինիստրության գյուղատնտեսական բաժանմունքի «Գյուղատնտեսական հանդես» ամսագիրը։
Երեւանում լույս տեսավ «Առողջապահիկ» բժշկական միամսյա հանդեսը (1920թ.)։ Խմբագրության հասցեն էր՝ Աստաֆյան 21, բժիշկ Տեր—Ավետիքյանի հիվանդանոցը։ Խմբագիրն է եղել բժիշկ Վահան Արծրունին։ Բժշկական հանդեսը նախաձեռնել էր Երեւանի բժշկական ընկերությունը, որը ժողովրդի առողջական վիճակը բարելավելու նախապայման էր համարում անհատական եւ հասարակական առողջապահության հանդեպ ժողովրդի գիտակցական վերաբերմունքի ձեւավորումը։ Ընկերությունն իր մտահոգությունն ուներ, որ բավարար չեն կառավարության կողմից ձեռնարկված միջոցառումները, հիվանդների բուժումը, քանի որ հասարակությունը չունի առողջապահության մասին տարրական գիտելիքներ, սկսած անձնական հիգիենայից մինչեւ խակ եւ անլվա միրգ—բանջարեղել օգտագործելը։ «Մարդու առողջությունը նրա դրամագլուխն է։ Հիվանդությունը պակասեցնում է դրամագլուխը, իսկ մահը ոչնչացնում է այն։ Ուրեմն առողջապահությունը, պաշտպանելով անհատների կյանքը եւ առողջությունը, միեւնույն ժամանակ երկրի տնտեսական բարօրության ամենազորեղ ազդակն է դառնում։ Մեր նպատակն է սովորեցնել ժողովրդին առողջ կյանքով ապրել, տարբերել վնասակարն օգտակարից, օգտվել բնության բարիքներից եւ խուսափել նրա չարիքներից»,— գրել է խմբագիր, բժիշկ Վահան Արծրունին առաջին համարում (1919թ., փետրվար)։ 1920թ. հուլիսին հրատարակվում է տրոպիկ հիվանդությունների հանձնաժողովի «Մալարիա» գիտական—հասարակական հանդեսը։ Խմբագիրներն էին բժիշկներ Լեւոն Հովհաննիսյանը եւ Աբգար Իսահակյանը։ Խմբագրության հասցեն Մալարիայի բուժարան, Ջանփոլադյան եղբայրների շենքում էր, Քաղաքային այգու դիմաց։ Մալարիան այդ տարիներին մեծ չարիք էր Հայաստանի համար, որը մեծաթիվ կյանքեր էր խլել՝ ինչ—որ տեղ դառնալով ազգային անվտանգության խնդիր։ Մալարիայի դեմ պայքարելու համար ստեղծվել էր կոմիտե, որը պետք է զբաղվեր տրոպիկ հիվանդությունների բարձրագույն ինստիտուտի ստեղծմամբ։
Ալեքսանդրապոլում 1920թ. հունվարի 31—ին մեկ համարով հրատարակվում է «Հայաստանի համալսարան» թերթը։ Եկամուտը հատկացվելու էր համալսարանի չքավոր ուսանողների փոխադարձ օգնության ֆոնդին։ Հիշեցնենք, որ այդ օրը Ալեքսանդրապոլի առեւտրային դպրոցի շենքում մեծ շուքով տեղի է ունեցել Հայաստանի համալսարանի բացման հանդիսավոր արարողությունը, որին մասնակցել են ինչպես հանրապետության ղեկավարները, այնպես էլ՝ բազմաթիվ հյուրեր արտասահմանից։ Համալսարանում դասերի մեկնարկը տրվել է նշանավոր հայագետ Ստեփան Մալխասյանցի՝ 1920 թվականի փետրվարի 1—ին կարդացած դասախոսությամբ։ Համալսարանի հիմնադիրներից էր նաեւ Սիրական Տիգրանյանը։ Առաջին ուսումնական տարում համալսարանն ունեցել է մեկ՝ պատմալեզվաբանական ֆակուլտետ, 262 ուսանող եւ 32 դասախոս։ Համալսարանի առաջին ռեկտորը Յուրի Ղամբարյանն էր։
1920թ. սկսում է լույս տեսնել Հայաստանի ընդհանուր աշակերտական կենտրոնական խորհրդի «Նոր սերունդ» շաբաթաթերթը։ Խորհրդի նախագահն էր Յ. Ղարիբյանը, իսկ գործադիր բյուրոյի նախագահը՝ Մ. Մուրադյանը։ Հայաստանում բոլոր աշակերտները միավորվել էին մեկ միության մեջ՝ ստեղծելով Հայաստանի ընդհանուր աշակերտական կենտրոնական խորհուրդ եւ գործադիր բյուրո։ Թեեւ որեւէ կուսակցության չէր պատկանում, սակայն թերթի համարներում կարելի է հանդիպել հոդվածներ, որտեղ հիացմունքով է խոսվում Ռուսաստանում տեղի ունեցած «մեծ հեղափոխության» մասին։ «Նոր սերունդը» բարձրաձայնել է դպրոցի եւ աշակերտության համար կարեւոր խնդիրները, մասնավորապես՝ երկսեռ դպրոցների անհրաժեշտություն, կրթության համապատասխանությունը ժամանակի նոր մարտահրավերներին, դպրոցական համակարգի բարեփոխումը եւ այլն։
Էջմիածնում լույս են տեսել «Արարատ», «Էջմիածին» հոգեւոր եւ գիտական ամսագրերը եւ այլն։
Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո 1921 թվականի փետրվարի 18—ին ստեղծվում է Հայրենիքի փրկության կոմիտեն, որը ղեկավարել է փետրվարյան հակախորհրդային ապստամբությունը։ Կոմիտեն գլխավորել է ՀՀ վերջին վարչապետ Սիմոն Վրացյանը։ Այն լույս է ընծայել «Ազատ Հայաստան» թերթը, որի խմբագիրներն էին Ա. Չիլինկարյանը եւ Ռ. Դարբինյանը։ Արդեն փետրվարի 19—ին լույս է տեսնում թերթի առաջին համարը։
Այսքանով կարող ենք փաստել, որ անկախության հռչակումից մինչեւ նրա անկումը Հայաստանի Հանրապետությունը հայության լայն շրջանակների կողմից դարձավ հասարակական—քաղաքական, մշակութային եւ հոգեւոր ներուժի կենտրոն։ Դրա շնորհիվ հայ մամուլի ավանդական կենտրոնները՝ Թիֆլիսը, Կ. Պոլիսը, Վենետիկը, Մոսկվան, Բաքուն եւ մյուսներն իրենց դիրքերը զիջեցին Երեւանին։ Ինչպես մայրաքաղաքի, այնպես էլ գավառային թերթերն ու ամսագրերն ամբողջացրել են ոչ միայն Հայաստանի եւ տարածաշրջանի, այնպես էլ՝ աշխարհում տեղի ունեցող գործընթացների պատկերը եւ ներկայացրել այդ բացառիկ ժամանակաշրջանի բարդ իրականությունն ու բազմաշերտ հասարակական—քաղաքական կյանքի հայելին։

Լուսինե ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ

Ժամանակաշրջանի հայելին / Հայաստանի առաջին Հանրապետության մամուլը 1918—1920թթ./

Martos — Tue, 26 Jun 2018 07:23:53 GMT

Կուսակցական մամուլ

Անկախության տարիներին մեծ թափով սկսեցին լույս տեսնել նաեւ գործող կուսակցությունների գաղափարախոսությունը ներկայացնող օրգաններ։
ՀՀ—ում Հայ ժողովրդական կուսակցությունը (ազատական ուղղվածության) լույս է ընծայել երկու անուն թերթ։ 1918թ. օգոստոսի 14—ից Երեւանում սկսեց լույս տեսնել Հայ ժողովրդական կուսակցության պաշտոնաթերթ «Ժողովուրդ» լրագիրը։ Այն լույս էր տեսնում շաբաթական երկու անգամ, գինը՝ 50 կոպեկ։ «Ժողովուրդը» իր առաքելությունն էր համարում «խաղաղ, օրենսդրական ճանապարհով նպաստելու պետության մեջ այն հասարակարգի կայացմանը, որը գծագրված էր կուսակցության ծրագրում՝ քաղաքական, քաղաքացիական, օրենսդրական, ֆինանսական, բանվորական, կրոնական, լուսավորության եւ այլ հարցերի վերաբերյալ»։ Իր առաքելություններից է համարել ինչպես այլ երկրներում բնակվող հայ ժողովրդի, իբրեւ փոքրամասնության, անձնական ազգային—կուլտուրական ինքնավարությանը հասնելը, այնպես էլ Հայաստանի սահմաններում բնակվող փոքրամասնությունների նույնպիսի ինքնավարությանն աջակցելը։
Քաղաքական դաշտում աջակողմյան թեւը ներկայացնող մյուս ազդեցիկ պարբերականները Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցության պաշտոնաթերթ «Վան—Տոսպն» էր եւ նրա իրավահաջորդ «Հայաստանի ձայնը»։ Եթե ՀԺԿ—ն եւ նրա «Ժողովուրդ» պաշտոնաթերթը ներկայացնում էր արեւելյան եւ ռուսահայ ազգային աջ—ազատական հատվածը, ապա ՀՍՌԿ—ն եւ նրա «Հայաստանի ձայն» պաշտոնաթերթը՝ արեւմտյան հատվածը ու մասնավորապես Անդրկովկասում ապաստանած գաղթականությունը։ Ութամսյա դադարից հետո 1919թ. մարտի 24—ին լույս է տեսնում «Վան—Տոսպ» շաբաթաթերթի առաջին համարը (թերթը ստեղծվել է 1913 թվականին)։ Անդրադառնալով վերջին չորս տարիներին տեղի ունեցած իրադարձություններին՝ երիտթուրքերի իրականացրած հայերի բնաջնջմանը, գաղթականության խնդրին եւ այլն, թերթն իր առջեւ խնդիր էր դրել նպաստելու հայության երկու հատվածների՝ «թրքահայության» եւ «ռուսահայության» միջեւ եղած անջրպետի վերացմանը, գաղթականության, ներգաղթի եւ երկրի վերաշինության հետ կապված խնդիրներին, ինչպես նաեւ Հայ ռամկավար կուսակցության գործունեությանը։
Նույն թվականի սեպտեմբերի 22—ից սկսում է հրատարակվել Հայ ռամկավար կուսակցության «Հայրենիքի ձայն» պաշտոնաթերթը, որը «Վան—Տոսպի» իրավահաջորդն էր եւ իրականացնելու էր նույն առաքելությունը։ Խմբագիրն էր Արտակ Դարբինյանը։
«Ձախ» կենտրոնամետ դիրք էր գրավում Հայ յեղափոխական դաշնակցության մամուլը։ Ընդհանուր առմամբ ՀՀ տարածքում լույս են տեսել կենտրոնական եւ տեղական նշանակության ՀՅԴ 13 անուն պարբերականներ։ Դրանցից առավել կարեւորներն էին՝ «Զանգը» (Երեւան, 1917—1919թթ.), որը սկսել է լույս տեսնել 1917թ. նոյեմբերի 9—ից՝ կենտրոնանալով աշխատավոր ժողովրդի շահերի պաշտպանության եւ լուսավորության խնդիրների վրա։ Այդ ժամանակ դեռեւս հռչակված չէր Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը եւ անհրաժեշտություն էին համարում հայերեն լեզվով թերթի հրատարակումը Երեւանի նահանգում, որտեղ բնակչության մեծամասնությունը հայերն էին։
ՀՅԴ թերթերից էր «Հայաստանի աշխատավորը», խմբագիրը Վահան Խորենին էր մինչեւ 1919թ. հունիսի 29—ը (Երեւան, 1919թ.), «Հառաջը» (Երեւան, 1919—1920թթ.), որի առաջին համարը լույս է տեսել 1919թ. սեպտեմբերի 20—ին։ Թերթն իր առջեւ խնդիր էր դրել լինելու այն գաղափարների ջահակիրը, որոնց համար մարտնչել են առաջին «Հառաջը», «Ալիքը», «Երկիրը» եւ Դաշնակցության կենտրոնական օրգանները՝ ընդհուպ «Հորիզոնը»։ Այն ձգտում էր իր շուրջը համախմբել դաշնակցական մտավորականության բոլոր ձեռնահաս զանգվածները։ «Հառաջ»—ի էջերում հաճախ կարելի է հանդիպել Հայաստանի հեռագրական գործակալության, ներկայումս՝ «Արմենպրեսի» հեռագրերը։ Թերթը բավականին մեծ հաճախությամբ է լույս տեսել։ Վերջին համարը լույս է տեսնում 1920թ. դեկտեմբերի 1—ին։
ՀՅԴ պաշտոնաթերթ «Աշխատանք» գրական, հասարակական—քաղաքական թերթի (Երեւան, 1916թ. մայիսի 4, 1919թ. սեպտեմբեր) խմբագիրներն են եղել Մ. Ավետիսյանը, Ա. Մանուկյանը եւ Հ. Մանուկյանը։ Թերթը համարվել է 1909—1915թթ. Վանում լույս տեսած նույնանուն թերթի շարունակությունը։ Հիմնականում անդրադարձել է արեւմտահայ գաղթականների առօրյա հոգսերին ու նրանց վիճակի բարելավման համար տարվող աշխատանքներին։ Արտահայտել է դաշնակցականների տեսակետները Հայաստանին ու հայ ժողովրդին վերաբերող հրատապ հարցերում։ Որոշակի տեղ է հատկացրել Հայաստանի Հանրապետության ներքին քաղաքական ու տնտեսական անցուդարձին։ Մեծ արժեք են ներկայացնում 1915թ. Վանի ինքնապաշտպանության եւ Վասպուրականի դեպքերի մասին նյութերը։ «Աշխատանքը» դադարել է լույս տեսնել 1919թ. սեպտեմբերից, ՀՅԴ 9—րդ համագումարից հետո։
Թերթի խմբագրությունը 1919թ. փետրվարի 12—ի 52 էջից բաղկացած հատուկ համար է նվիրել Արամ Մանուկյանի հիշատակին։ Ի դեպ, «Աշխատանքի» այդ բացառիկ համարը վաճառվել է 5 ռուբլով։ Համարը հրատարակվել է ՀՅԴ Արեւմտյան Հայաստանի կենտրոնական կոմիտեի կողմից, խմբագիրն է եղել Օնիկ Մխիթարյանը։
Լույս են տեսել նաեւ գավառային՝ տեղական նշանակության եւ ՀՅԴ աշակերտական միության օրգաններ, ինչպես օրինակ՝ «Շիրակի աշխատավոր» (1919—1920թթ., Ալեքսանդրապոլ), ՀՅԴ աշակերտական միության օրգան «Շանթ» թերթը։
«Ձախակողմյան» մամուլը ներկայացնում էին սոցիալիստ—հեղափոխականները (էսէռներ), սոցիալ—դեմոկրատները՝ մենշեւիկները եւ բոլշեւիկները։ Էսէռները ունեցել են մամուլի 3 օրգան, մենշեւիկները եւս՝ 3, իսկ բոլշեւիկների եւ նրանց համակիրների պարբերականների թիվը հասնում էր 13—ի։ Սակայն այդ թերթերի կեսից ավելին քաղաքական հետապնդումների եւ այլ պատճառներով լույս են տեսել ընդամենը մեկ կամ մի քանի համարով։ Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո ձախակողմյան ուղղության համառուսաստանյան կուսակցությունների էսէռական, սոցիալ—դեմոկրատ կամ մենշեւիկյան եւ բոլշեւիկյան հայկական հատվածները իրենց գործունեության ծանրության կենտրոնը Թիֆլիսից ու Բաքվից տեղափոխեցին Հայաստան, հիմնականում Երեւան։
Ալեքսանդրապոլում 1918թ. լույս է տեսել էսէռների «Լույս» թերթը, որի խմբագրական կազմում էին Մ. Ամատունին, Ս. Նազարյանը, Վ. Տիրոսյանը։ Իսկ 1919թ. փետրվարին Երեւանում հիմնվեց էսէռների օրգանը՝ «Սոցիալիստ հեղափոխական» եռօրյան։ Թերթը լույս է տեսել 1919թ. մայիսից մինչեւ 1920թ. ապրիլը։ Պաշտոնաթերթի բնաբանն էր «Կռվով կխլես քո իրավունքը»։ Ալեքսանդրապոլում նույն բնաբանով էր հրատարակվում էսէռների մեկ այլ՝ «Աշխատանքի դրոշակ» թերթը։ Արժեքն էր՝ 10 ռուբլի։
Ձախակողմյան հաջորդ կուսակցական մամուլը ՌՍԴԲԿ (մենշեւիկների) հայաստանյան կազմակերպության օրգան «Կայծ» (Երեւան, 1918թ. նոյեմբերի 2—ից մինչեւ 1919թ. օգոստոսի 7—ը) եռօրյան էր։ 1918—1919թթ. Ալեքսանդրապոլում լույս է տեսնում մենշեւիկյան ուղղության անկախ սոցիալիստների կուսակցության օրգան «Մարդկություն» եռօրյան, որն ընդգծված ընդդիմադիր թերթ էր։ 1919թ. հունվարի 30—ին Շուշիում լույս տեսավ տեղի սոցիալ—դեմոկրատ մենշեւիկյան կազմակերպության օրգան «Նոր կյանք» շաբաթաթերթը, որը միայն կարողացավ լույս ընծայել հինգ համար։
Ձախակողմյան մամուլի ամենաընդդիմադիր թեւը ներկայացնում էին բոլշեւիկյան պարբերականները, որոնց մեջ առաջնային տեղ էր գրավում «Խոսքը» (1918, սեպտեմբերից 1919թ. մարտ)։ Լույս է տեսել ընդամենը 22 համար։ Խմբագրության հասցեն էր Աստաֆյան փողոց, տուն 31։
1920թ. հունվարին Ալեքսանդրապոլում բոլշեւիկները հիմնեցին «Ալիք» շաբաթաթերթը, սակայն մեկ համար լույս ընծայելուց հետո այն փակվեց, այս ճակատագրին արժանացան «Բանվորը» (Ալեքսանդրապոլ), «Լոռվա գյուղացու ձայն» (Հաղպատ, 1920թ.) երկշաբաթաթերթը։ Վերջինս հրատարակել է ընդամենը հինգ համար։ Խմբագիր—հրատարակիչն էր Սուրեն Երզնկյանը։
Սակայն բոլշեւիկյան պարբերականներից ամենամեծ աղմուկ հանած թերթը Երեւանի սոցիալիստ—ինտերնացիոնալիստների «Սպարտակ» միության օրգան համանուն «Սպարտակ» թերթն էր։ Լույս է տեսել թերթի ընդամենը մեկ համար՝ 1919թ. մայիսի 1—ին։ Թերթը կոչ էր անում անդամագրվել «Սպարտակին» եւ տարբեր վայրերում կազմել նման միություններ։ Թերթում է տպվել բանաստեղծուհի Շուշանիկ Կուրղինյանի «Բանվորները» բանաստեղծությունը։ «Սպարտակն» անդրադարձել է 8—ժամյա աշխատանքային օրվան, բանվորների կենսական պայմաններին, ռուսական հեղափոխությանը։ Միության մեջ այդ ժամանակ ընդգրկված են եղել ընդամենը մեկ—երկու տասնյակ մարդ, սակայն ինչպես գրել է թերթը, «սակավաթիվ լինելը չի կարող իհարկե վհատեցուցիչ հանգամանք լինել։ Ժամանակի հետ 10—ը կդառնա հարյուր, հազար եւ այլն»։
Ձախակողմյան ուղղվածություն ունեին «Գյուղացիական միություն» (Ալեքսանդրապոլ, 1919թ.) եւ «Գյուղացու ձայն» (Երեւան, 1920թ.) շաբաթաթերթերը։ Բոլշեւիկյան հայտնի թերթերից էր «Կոմունիստը», որը կառավարության կողմից համարվեց հակակառավարական եւ փակվեց։ Այսպիսով, չնայած սոցիալական ոչ լայն հենարանին, քաղաքական դաշտում ձախակողմյան մամուլն ընդհանրապես եւ բոլշեւիկյանը մասնավորապես իրենց հետքն են թողել՝ վերհանելով այդ տարիներին պետության եւ հասարակական—քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական, կրթական հարթություններում առկա խնդիրներն ու բացթողումները։

Լուսինե ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ
Շարունակելի

Ժամանակաշրջանի հայելին / Հայաստանի առաջին Հանրապետության մամուլը 1918—1920թթ./

Martos — Sat, 23 Jun 2018 07:23:46 GMT

Հարյուր տարի առաջ Հայաստանի անկախ պետության վերականգնումը նշանակալի իրադարձություն էր ոչ միայն պատմաքաղաքական, այլեւ մշակութային եւ հասարակական կյանքի աշխուժացման առումով։ Առաջին հանրապետության ընդամենը 2.5 տարվա ընթացքում երկրում բուռն ծաղկում ապրեց պարբերական մամուլը։ Մի քանի տասնյակ անուն պարբերականներ են հրատարակվել Երեւանում, Ալեքսանդրապոլում, Կարսում, Էջմիածնում, Գորիսում, Շուշիում եւ այլուր։
Լրատվական դաշտի կայացման համար նշանակալի իրադարձություն էր 1918 թվականի վերջում Հայաստանի պառլամենտի որոշմամբ Հայաստանի Հանրապետության հեռագրական գործակալության ստեղծումը (Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆոնդ 200, ց. 1, գ. 86, թ. 18 տպագիր)։ Ընդունված օրենքի համաձայն՝ բոլոր պետական եւ հասարակական հիմնարկությունները պարտավորվում էին տեղեկություններ տալ գործակալությանը։ Արգելվում էր տեղեկություններ տալ մասնավոր անձանց եւ հաստատություններին, նախքան գործակալությանը հաղորդելը։ Գործակալության հեռագրերի բաժանորդագինը Երեւանի պարբերական հրատարակությունների համար ամսական 300 ռ. էր, գավառինը՝ 200 ռ., իսկ մասնավոր անձանց համար՝ առանց օրինակների բազմացման իրավունքի՝ 50 ռ.։ Հայաստանի խորհրդի նիստերի մասին եղած հեռագրերի համար նախատեսված էր լրացուցիչ 100 ռ.։ Գործակալությունն իր աշխատանքները սկսել է 1919թ. հունվարի 15—ից։ Վերջինիս աշխատանքների կանոնավոր ընթացքն ապահովելու համար բոլոր պետական եւ հասարակական հիմնարկությունները պարտավորվում են ամեն օր եւ պարտադիր սկզբունքով տեղեկություններ տալ գործակալությանը հասարակական նշանակության բոլոր իրադարձությունների վերաբերյալ։ Լուրեր հաղորդելու ժամեր էին սահմանվել ցերեկվա 12, եւ երեկոյան 5—ը (ՀԱԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 36)։ Գործակալության հասցեն էր՝ Երեւան, Տեր—Ղուկասյան փողոց 64, Խնամատարության մինիստրության գրասենյակ։ Նշենք, որ Հայաստանի հեռագրական գործակալությունը 1920—1922 թթ. կոչվել է «Արմենկավռոստա», ապա՝ «Արմենռոստա», 1922—1972 —ին՝ ՀՀԳ (Հայկական հեռագրական գործակալություն), իսկ 1972—ից առայսօր՝ «Արմենպրես»։
Անդրադառնալով տպագիր մամուլին, ներկայացնենք այն պայմանական բաժանմամբ՝ ըստ պաշտոնական, այդ թվում նաեւ կիսապաշտոնական թերթերի, կուսակցական եւ, ի վերջո, անկախ համարվող մամուլի։

Պաշտոնական մամուլ

Հայաստանի առաջին Հանրապետության պաշտոնական մամուլի նպատակն էր հրապարակել եւ տարածել կառավարության եւ խորհրդարանի ընդունած օրենքները, օրենսդրական ակտերը, որոշումներն ու հրամանները։ Պետական առաջին տպագիր լրատվամիջոցը 1918թ. հուլիսից լույս տեսնող «Հայոց ազգային խորհրդի լրատու» եռօրյա թերթն էր, որի տպագրությունն ընդհատվեց հուլիսի 23—ին։ Դրան հաջորդեց կառավարության պաշտոնաթերթ «Կառավարության լրաբերը», որն էլ դարձավ հանրապետության գլխավոր տպագիր լրատվամիջոցը 1918—1920 թթ.։ Այն լույս էր տեսնում երեքշաբթի եւ ուրբաթ օրերին, գինը՝ 50 կոպեկ։ Գործել է նաեւ բաժանորդագրություն՝ մեկ տարվա համար 12, մեկ ամսվա համար՝ 3 ռուբլի։ Հասցեն է եղել Հասարակապետության տուն, «Լրաբերի» խմբագրատուն, Երեւան։ Պաշտոնական լրահոսը ներկայացվել է հայերեն եւ ռուսերեն լեզուներով։ «Կառավարության լրաբերը» լույս է տեսել 1918թ. սեպտեմբերի 1—ից մինչեւ 1920թ. հուլիսի 20—ը։
Գրքույկներով հրատարակվել է Հայաստանի խորհրդի՝ պառլամենտի օրենքների հավաքածուն։ Պաշտոնական մամուլի շարքին էր դասվում ռազմական նախարարության «Ռազմիկ» (Զորական) 16 էջանոց շաբաթաթերթը։ Այն սկսել է լույս տեսնել 1920թ. օգոստոսից մինչեւ թուրք–հայկական պատերազմը։
ՀՀ կիսապաշտոնական պարբերականների թվին էր դասվում Հայկոոպի օրգան «Հայաստանի կոոպերացիա» (Երեւան, 1919—1920թթ.) երկշաբաթաթերթը, որի կարգախոսն է եղել. «Միությունը ուժ է»։ Այն անդրադարձել է կոոպերացիաների գործունեությանը, խնդիրներին ոչ միայն Հայաստանում, այլեւ ներկայացրել է համաշխարհային փորձը։ Երկշաբաթաթերթը հրատարակման երկրորդ տարվանից (1920թ.) ունեցել է գրական բաժին, որտեղ տպագրվել են Եղիշե Չարենցի, Ստեփան Զորյանի, Արմենուհի Տիգրանյանի, Դերենիկ Դեմիրճյանի, Լեոյի, Հովհաննես Թումանյանի, Վրթանես Փափազյանի, Խորեն Լորենցի, Վահան Տերյանի եւ ժամանակի գրողների ստեղծագործությունները։
Կիսապաշտոնական պարբերականների թվին կարելի է դասել Կարսում լույս տեսած «Աշխատավորի ձայն» բանվորագյուղացիական երկօրյա թերթը (1920թ.), որի գինն էր 25 ռուբլի։ Գործել է բաժանորդագրություն՝ 1 ամիսը 250, 2 ամիսը՝ 500, 3 ամիսը՝ 750 ռուբլի, արտասահմանի համար գները կրկնակի են եղել։ Առաջին համարը լույս է տեսել 1920թ. հունիսի 13—ին, կիրակի օրը։ Ինչպես նշված է թերթի առաջին համարի խմբագրականում, այն պետք է պաշտպաներ աշխատավորների եւ գյուղացիների տեսակետն ու շահերը եւ հանդես գար իբրեւ Վանանդի աշխատավորության շահերի պաշտպանության արտահայտիչ՝ իր էջերում առաջնակարգ տեղ հատկացնելով աշխատանքի պաշտպանությանը, արհեստակցական միությունների, կոոպերատիվների խնդիրներին։
1920թ. հոկտեմբերի 14—ին Կարսում սկսում է լույս տեսնել «Դիրքերում» օրաթերթը։ Այն անդրադարձել է դիրքերում ապրողների, այսինքն՝ զինվորների առօրյային, խնդիրներին՝ կարեւորելով թիկունքի եւ առաջնագծի ամուր կապը։ 1918 թ. սկսում է լույս տեսնել Ալեքսանդրապոլի հայ զինվորական կոմիտեի «Մարտիկ» շաբաթաթերթը։ Այն անդրադառնում էր բանակային գործին եւ ռազմական ոլորտին ինչպես Հայաստանի սահմաններում, այնպես էլ՝ աշխարհում տեղի ունեցող ռազմական իրադարձություններին։
Արցախում լույս են տեսել «Ղարաբաղի սուրհանդակ» (Շուշի, 1918թ.) եւ «Արցախ» (Շուշի, 1919թ.) թերթերը։
1919թ. հուլիսի 29—ին Մինիստրների խորհուրդը որոշում է ընդունում Հանրային կրթության եւ արվեստի մինիստրության օրգան «Բանբերի» հրատարակության համար 27 000 ռ. հատկացնելու մասին (ՀԱԱ, ֆոնդ 199, ց. 1, գ. 57, թ. 178 բնագիր, ձեռագիր)։
Հայաստանի պառլամենտի նախագահության կողմից 1919թ. դեկտեմբերի 21—ին մեկ համարով հրատարակվել է «Բանակի օր» թերթը։ Խմբագրական կազմի մեջ էին Դ. Անանունը, Սիմոն Վրացյանը, Եր. Հարությունյանը։
Խմբագրության կողմից գրված էր, որ դեկտեմբերի 19, 20 եւ 21—ը հայկական բանակի մեծարանքի օրերն են։ Հայ գրականության մշակները մեր զինվորներին են ուղղել իրենց բարեմաղթանքները եւ նրանց տոնին նվիրել միօրյա թերթը։ «Բանակի օր»—ից գոյացած եկամուտը տրամադրվելու էր զինվորների համար տոնական նվերներ առնելու նպատակով։ Թերթում տեղ են գտել բանաստեղծություններ, որոնք պատկանել են Հովհաննես Հովհաննիսյանի, Հովհաննես Թումանյանի, Արմենուհի Տիգրանյանի, Վահրամ Փափազյանի գրչին։ Նիկոլ Աղբալյանն անդրադարձել է զորքի դաստիարակության խնդիրներին, Լեոն գրել է Գանձասարի մասին, ներկայացվել են Լեւոն Շանթի «Շղթայված Արտավազդ»—ից մի հատված, Ստեփան Զորյանից՝ «Բանտը»։

Լուսինե ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ
Շարունակելի

Հաստատել են փոխադարձ հանձնառությունները /Բրյուսելում կայացավ ՀՀ–ԵՄ գործընկերության խորհրդի առաջին նիստը/

Martos — Fri, 22 Jun 2018 07:31:06 GMT

Երեկ արտաքին գործերի նախարար Զոհրաբ Մնացականյանը մասնակցեց ՀՀ—ԵՄ գործընկերության խորհրդի առաջին նիստին։ ԱԳ նախարարի կողմից գլխավորած պատվիրակության կազմում էին ՀՀ փոխվարչապետի խորհրդական Հովհաննես Ազիզյանը, տնտեսական զարգացման եւ ներդրումների փոխնախարար Մանե Ադամյանը, արդարադատության փոխնախարար Վիգեն Քոչարյանը, էներգետիկ ենթակառուցվածքների եւ բնական պաշարների փոխնախարար Հակոբ Վարդանյանը եւ տրանսպորտի, կապի եւ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների փոխնախարար Բագրատ Բադալյանը։ Եվրամիության պատվիրակությունը գլխավորում էր Եվրոպական միության արտաքին գործերի եւ անվտանգության քաղաքականության հարցերով բարձր ներկայացուցիչ, Եվրոպական հանձնաժողովի փոխնախագահ Ֆեդերիկա Մոգերինիին։
Կողմերը հատուկ ընդգծեցին, որ սա առաջին հանդիպումն է Հայաստան—ԵՄ Համապարփակ եւ ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի միջանկյալ կիրարկումից հետո՝ ընդգծելով, որ Գործընկերության խորհուրդը հնարավորություն է ընձեռում ամփոփելու ընդհանուր օրակարգի իրագործման ներկա մակարդակը եւ նախանշելու համագործակցության հետագա խորացման հեռանկարները։ Կողմերը վերահաստատեցին համաձայնագրի նշանակությունը՝ որպես հարաբերությունների իրավական հիմքի, որը գործնականում ընդգրկում է բոլոր կենսական ոլորտները եւ համագործակցության շրջանակները։
Երկուստեք ընդգծվեց համաձայնագրի կարեւորությունը Հայաստանում բարեփոխումների եւ զարգացման օրակարգի խթանման, ինչպես նաեւ ԵՄ անդամ պետությունների հետ համագործակցության խորացման գործում։
Զրուցակիցները շեշտեցին այս հանդիպման նշանակությունը Հայաստանում տեղի ունեցած զարգացումներից հետո։ Հայկական կողմը հանգամանալից ներկայացրեց նոր կառավարության գործողությունները, որոնք վերաբերում են օրենքի գերակայությանը, ժողովրդավարական սկզբունքների ամրապնդմանը, մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, կաշառակերության դեմ պայքարի արդունավետության բարձրացմանը, ինչպես նաեւ տնտեսական, սոցիալական ու այլ ոլորտներում մեր առաջնահերթությունների իրականացմանը։
Հանդիպմանը մտքեր փոխանակվեցին Հայաստան — Եվրոպական միություն համագործակցության օրակարգի հարցերի շուրջ։ Կողմերը վերահաստատեցին իրենց հանձնառությունն առավել ամրապնդելու եւ ընդլայնելու համապարփակ փոխգործակցությունը փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող բոլոր ոլորտներում։
Հանդիպմանն անդրադարձ կատարվեց քաղաքական երկխոսությանը, առեւտրատնտեսական, տրանսպորտային եւ հաղորդակցության, էներգետիկ բնագավառներում համագործակցությանը, շարժունակությանը եւ վիզաների ազատականացմանն առնչվող հարցերին, որոնցից յուրաքանչյուրի ուղղությամբ առկա են գործողությունների հստակ ուղենիշեր։
Հայաստան—Եվրամիություն գործընկերության խորհրդի առաջին նիստի արդյունքներով ընդունվեց մամուլի համատեղ հայտարարություն. «2018թ. հունիսի 21—ին Եվրոպական միությունը եւ Հայաստանը գումարեցին գործընկերության խորհրդի անդրանիկ նիստը՝ 2017թ. նոյեմբերի 24—ին ստորագրված եւ միջանկյալ կիրառման մեջ մտած 2018թ. հունիսի 1—ին ՀՀ—ԵՄ Համապարփակ եւ ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի (ՀԸԳՀ) շրջանակներում։ Խորհուրդը ՀԸԳՀ շրջանակներում ստեղծված բարձրագույն մարմին է, որը կոչված է վերահսկելու համաձայնագրի իրականացումը եւ քննարկելու փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող հարցեր։ Հայաստանը եւ Եվրամիությունը իրենց պատրաստակամությունն են հայտնել ընդլայնելու եւ խորացնելու համագործակցությունն այս նոր իրավական փաստաթղթի, Արեւելյան գործընկերության եւ վերանայված Եվրոպական հարեւանության քաղաքականության շրջանակներում։
Գործընկերության խորհուրդը ողջունեց Հայաստանում վերջերս տեղի ունեցած բողոքների խաղաղ բնույթը, որոնք հանգեցրին Սահմանադրության շրջանակներում կառավարության ժողովրդավարական փոփոխությանը։ Եվրամիությունը բարձր գնահատեց բոլոր կողմերի ցուցաբերած ընդհանուր զսպվածությունը եւ կոչ արեց քաղաքական շահագրգիռ ուժերին, այդ թվում նաեւ քաղաքացիական հասարակությանը շարունակական եւ ներառական երկխոսության։ Եվրամիությունը ողջունեց Հայաստանի կառավարության հստակ հանձնառությունը պայքարել կոռուպցիայի դեմ եւ այս ուղղությամբ կառավարության ձեռնարկած հստակ գործողությունները։ ԵՄ—ն վերահաստատեց իր աջակցությունը բարեփոխումներին, այդ թվում տեխնիկական եւ ֆինանսական օժանդակության տեսքով, ուղղված ժողովրդավարության, օրենքի գերակայության, մարդու իրավունքների պաշտպանության ամրապնդմանը, Հայաստանում բարեկեցության եւ սոցիալ—տնտեսական աճի ավելացմանը։
Գործընկերության խորհուրդը ընդգծեց Հայաստանի ընտրական օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու կարեւորությունը՝ համահունչ ԵԱՀԿ ԺՀՄԻԳ—ի առաջարկություններին՝ ընտրական գործընթացի նկատմամբ վստահության ամրապնդման համար։ ԵՄ—ն պատրաստակամություն հայտնեց աջակցել Հայաստանին նոր ընտրությունների կազմակերպման եւ դիտարկման հարցում։ Գործընկերության խորհուրդը նաեւ շեշտեց, որ արդյունավետ եւ անկախ դատական համակարգը կարեւոր է օրենքի գերակայության համար եւ արժեքավոր նախապայման՝ տնտեսական եւ սոցիալական զարգացման համար։ Խորհուրդը նաեւ մատնանշեց նոր քրեական օրենսգրքի եւ նոր քրեական դատավարության օրենսգրքի մշակման արագ առաջընթացի անհրաժեշտությունը եւ ընդգծեց հակակոռուպցիոն բնագավառում համապարփակ օրենսդրության կարեւորությունը։
Ի հավելումն, գործընկերության խորհուրդն ընդգծեց շարունակական ջանքերի միջոցով առեւտրի ոլորտում Համապարփակ եւ ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի դրույթների հետագա կատարման անհրաժեշտությունը՝ Հայաստանում կայուն, բիզնեսի զարգացման համար բարենպաստ եւ կանխատեսելի առեւտրային միջավայրի ապահովման համար, այդ թվում աշխարհագրական տեղանունների պաշտպանության վերաբերյալ դրույթների լիարժեք եւ ժամանակին իրականացումը։ Գործընկերության խորհուրդն ընդգծեց նաեւ հարկային ոլորտում լավ կառավարման կարեւորությունը՝ ըստ բիզնեսի հարկման ոլորտում բարեվարքության կանոնների։
Էներգետիկ ոլորտում գործընկերության խորհուրդը մատնանշեց էներգետիկ անվտանգության, էներգախնայողության, վերականգնվող էներգիայի եւ միջուկային անվտանգության կարեւորությունը՝ ըստ Համապարփակ եւ ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի եւ 2018թ. փետրվարի 21—ին ստորագրված Հայաստան—Եվրամիություն գործընկերության առաջնահերթությունների։
Տրանսպորտային ոլորտում գործընկերության խորհուրդն ակնկալում է 2017թ. նոյեմբերի 24—ին նախաստորագրված Հայաստան—Եվրամիություն համապարփակ օդային փոխադրամիջոցների մասին համաձայնագրի ստորագրում, ինչը կբարելավի շուկայի հասանելիությունը եւ կնպաստի անվտանգության, բնապահպանության եւ սոցիալական առավելագույն չափանիշների ապահովմանը։ Ավելին, բոլոր չափանիշների բավարարման դեպքում Հայաստանը պատրաստակամություն է հայտնել սկսել մուտքի արտոնագրերի ազատականացման երկխոսությունը։
Գործընկերության խորհուրդը վկայակոչեց, որ Հայաստան—Եվրամիություն գործընկերության առաջնահերթությունները կձեւավորեն Հայաստանին ԵՄ աջակցության գերակայությունները։ Ավելի քան 160 մլն եվրո է հատկացվում 2017—2021 թվականների համար։ Գործընկերության խորհուրդը ընդգծեց այդ ռեսուրսների առավելագույնս օգտագործման անհրաժեշտությունը՝ աջակցելու Համապարփակ եւ ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի իրականացմանը եւ քաղաքացիների կենսապայմանների տեսանելի եւ շոշափելի բարելավմանը։
Գործընկերության խորհուրդը ի գիտություն ընդունեց Հայաստանի վերաբերյալ հունիսի 6—ին հրապարակված Եվրոպական հարեւանության քաղաքականության երկրների զեկույցը եւ կարեւորեց 2017 թվականի մայիսին Հայաստան—Եվրամիություն համագործակցության խորհրդից ի վեր ԵՄ—Հայաստան հարաբերություններում արձանագրված առաջընթացը։ Գործընկերության խորհուրդը որոշեց, որ հետագա զեկույցները կվերնագրվեն «Գործընկերության զեկույցներ»՝ կենտրոնանալով Համապարփակ եւ ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի իրականացման վրա։
Ի լրումն ՀԸԳՀ շրջանակներում երկկողմ հարաբերություններին՝ գործընկերության խորհուրդն ընդգծեց Հայաստանի ակտիվ մասնակցությունն Արեւելյան գործընկերությանը՝ որպես համընդգրկուն բազմակողմ ձեւաչափի։ Հայաստանը հաստատեց իր հանձնառությունը կարեւոր, դինամիկ եւ կառուցողական դեր խաղալու Արեւելյան գործընկերության շրջանակներում։ Հայաստանը եւ Եվրամիությունը երկուստեք ընդգծեցին Արեւելյան գործընկերության «2020 արդյունքներին» հասնելու կարեւորությունը։ ԵՄ—ն ընդգծեց իր պատրաստակամությունը քննարկելու Արեւելյան գործընկերության ներքո հատուկ ոլորտներում համագործակցության զարգացմանն ուղղված հստակ առաջարկներ։
ԵՄ—ն վերահաստատեց իր աջակցությունը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների ջանքերին՝ ուղղված Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը։
Այնուհետեւ գործընկերության խորհուրդն ընդգծեց, որ Սիրիայում հակամարտության տեւական եւ վստահելի քաղաքական հանգուցալուծման հասնելը բացառիկ կարեւորություն է ներկայացնում։ Սիրիայի փախստականներին Հայաստանում ինտեգրվելու նպատակով Եվրամիությունը «Մադադ» հիմնադրամի շրջանակներում կենտրոնացրել է 3 միլիոն եվրո։
Եվրամիությունը վերահաստատեց իր հանձնառությունը աջակցելու Հայաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ հարաբերությունների կարգավորմանը եւ հորդորեց կողմերին ներգրավվել այս գործընթացի մեջ առանց որեւէ նախապայմանի։
Կողմերը հաստատեցին իրենց հանձնառությունը Իրանի վերաբերյալ ստանձնած միջազգային պարտավորությունների հանդեպ։
Խորհուրդը նախագահում էր ԵՄ արտաքին հարաբերությունների եւ անվտանգության հարցերով բարձր հանձնակատար Ֆեդերիկա Մոգերինին, հայաստանյան պատվիրակության ղեկավարն էր արտաքին գործերի նախարար Զոհրաբ Մնացականյանը»։
Հանդիպման ավարտին տեղի ունեցավ ՀՀ ԱԳ նախարար Զոհրաբ Մնացականյանի եւ ԵՄ բարձր հանձնակատար Ֆեդերիկա Մոգերինիի համատեղ մամուլի ասուլիսը։

Մի քանի խոսք գիտության եւ ՀՀ ԳԱԱ—ի մասին

Martos — Wed, 12 Oct 2016 10:35:54 GMT

Գիտությունը, կրթությունը եւ մշակույթը քաղաքակիրթ աշխարհի հիմնաքարերն են։ Հայ ժողովուրդն իր բազմադարյա պատմության ընթացքում միշտ հենվել է այդ հասկացությունների վրա։
Պատահական չէ՝ երբ Մեսրոպ Մաշտոցը, ստեղծելով Հայոց գրերը, առաջին հայատառ նախադասության համար ընտրում է Սուրբ գրոց հանրահայտ խոսքը. «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։
Հենվելով այս իմաստուն խոսքի վրա՝ դարեր շարունակ տարբեր ելեւէջներով զարգացել են Հայոց գիտությունը, կրթությունը եւ մշակույթը։
Չնայած այն հանգամանքին, որ մեր «բարեկամները» բարբարոսաբար ոչնչացնում են մեր պատմական հուշարձանները, կեղծում են մեր պատմությունը, ժխտում են մեր գիտական հաջողությունները եւ «անհայտ» ճանապարհներով տարբեր երկրներում գտնում են իրենց հովանավորողներին, դժբախտաբար որոշ դեպքերում նրանց ձայնակցում են նաեւ մեր «հայրենասեր» հայրենակիցները, որոնք դժգոհ են ամեն ինչից։
Առողջ մտածող հայ մտավորականները, արհամարհելով այդ բարբարոսներին, շարունակում են իրենց արգասավոր գործունեությունը ի փառս գիտության եւ քաղաքակիրթ մարդկության, ի շահ հայ ժողովրդի։
Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիան աշխարհում ճանաչված գիտական կենտրոն է՝ իր առաջատար ինստիտուտներով եւ գիտական դպրոցներով։
Տարբեր երկրներում հրատարակվող գիտական ամսագրերում հիմնարար գիտությունների՝ մաթեմատիկայի, մեխանիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության, երկրաբանության եւ աստղագիտության ասպարեզներում հայ գիտնականների ստացած արդյունքների մասին գրում են, որ դրանք աշխարհում ունեն լայն ճանաչում եւ էական ներդրում են համաշխարհային գիտության մեջ։
Հատկանշական է, որ հայ գիտնականների մենագրությունները՝ նվիրված հիմնարար գիտությունների ժամանակակից հիմնախնդիրներին թարգմանվել եւ տպագրվել են աշխարհի տարբեր երկրներում՝ ԱՄՆ, ՌԴ, Անգլիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Ճապոնիա, Չինաստան, Սինգապուր եւ այլուր։
Հայագիտությունը՝ որպես հիմնարար գիտություն, ունի իր ուրույն ու պատվավոր տեղը աշխարհում։ Այսօր Հայաստանում զարգացող հայագիտությունը, մասնակի փոխելով իր երանգավորումը, գրավել է աշխարհի գիտնականների ուշադրությունը եւ, ըստ էության, ստանձնել է հայագիտության առաջատարի դերը աշխարհում։
Հանրահայտ իրողություն է, որ առանց ուղեցույց հիմնարար գիտությունների առաջընթացի չեն կարող զարգանալ կիրառական գիտությունները։ ՀՀ ԳԱԱ—ն, համագործակցելով տարբեր գիտական կենտրոնների եւ Հայաստանում գործող առաջատար բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների հետ, օգտագործելով հիմնարար գիտությունների հիման վրա ստացած կիրառական նշանակություն ունեցող արդյունքները, ի զորու է փոխելու եւ կերպարանափոխել է հանրապետությունը՝ դարձնելով այն զարգացած քաղաքակիրթ երկիր։
Միշտ այդպիսին է եղել մեր առաջընթացը։ Հիշենք մեր քիմիական, լեռնամետաղագործական, ռադիոէլեկտրոնային արդյունաբերությունները, ճշգրիտ գործիքաշինությունը, բազմաբովանդակ մեքենաշինությունը, կառավարման էլեկտրոնային համակարգերը, ատոմային էլեկտրակայանը, Տիեզերքի հետազոտման գործընթացին մասնակցությունը եւ այլն։
Այս երկար տարիների ընթացքում առաջ են եկել գիտական նոր ուղղություններ, համակարգված գիտական դպրոցներ՝ ինֆորմատիկայի եւ կիրառական մաթեմատիկայի, ռադիոֆիզիկայի եւ էլեկտրոնիկայի, քիմիայի եւ կիրառական ֆիզիկայի, իրավագիտության եւ սոցիոլոգիայի, մաթեմատիկական տնտեսագիտության եւ այլն։
Այս հաջողությունների մեջ քիչ չէ համագործակցության դերը, որը տարիներ շարունակ գոյություն ունի ակադեմիական ինստիտուտների, գիտնականների եւ արտերկրի համապատասխան ինստիտուտների եւ գիտնականների միջեւ։ Ի դեպ, ուշադրության արժանի է ակադեմիայի ղեկավարության նախաձեռնությունը՝ սփյուռքահայ բարձր գիտական մակարդակի առաջատար գիտնականների ընտրությունը որպես ՀՀ ԳԱԱ արտասահմանյան անդամներ, որը տվել է իր դրական արդյունքները։
Հայաստանի Հանրապետության վարկն աշխարհում, նրա ապագան եւ ազգային անվտանգությունը կապում եմ առաջատար գիտության, կրթյալ մարդկանց եւ բարձրորակ ազգային մշակույթի հետ։ Պատահական չէ, որ 2011թ. ՀՀ նախագահի նախաձեռնությամբ ընդունվեց օրենք «Հայաստանի Հանրապետության գիտությունների ազգային ակադեմիայի մասին», որտեղ գրված է. «Ակադեմիան Հայաստանի Հանրապետության հիմնադրած՝ հատուկ կարգավիճակ ունեցող, ինքնակառավարվող բարձրագույն գիտական կազմակերպություն է, որը կազմակերպում, իրականացնում եւ համակարգում է գիտելիքի վրա հիմնված տնտեսական, սոցիալական եւ մշակութային զարգացման համար անհրաժեշտ հիմնարար եւ կիրառական հետազոտությունները» եւ «Ակադեմիան գիտական գործունեության գծով կառավարության պաշտոնական խորհրդատուն է, որի առաջարկները քննարկում են կառավարությունը եւ պետական կառավարման համապատասխան մարմինները»։ Այդ օրենքի համաձայն՝ գիտությունների ակադեմիան, համագործակցելով կառավարության տարբեր օղակների հետ, կարող է նշել գիտական այն բոլոր հիմնախնդիրները, որոնք կարող են լուծվել համակարգի ինստիտուտներում եւ տարբեր ենթակայության գիտահետազոտական կազմակերպություններում։ Հիմնախնդիրներ, որոնք հույժ կարեւոր են հանրապետության տնտեսական զարգացման, ազգային անվտանգության ամրապնդման, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման համար։
Այս առումով մենք մեծ հույսեր ենք կապում նոր Սահմանադրության հետ։ Ինչպես նշել է երկրի նախագահը, «այսօր մեր երկիրը բարեփոխումների նոր՝ արագացված փուլ է մտել։ Դրանք սոսկ կադրային փոփոխություններ չեն, ինչպես ոմանք են կարծում։ Դրանք համակարգային փոփոխություններ են, որոնց արդյունքում ունենալու ենք որակապես նոր պետություն»։
Հուսով ենք, որ որակապես նոր պետությունը կլուծի հանրապետության առջեւ կանգնած հիմնախնդիրները՝ հիշելով նաեւ, որ գիտությունը, կրթությունը եւ մշակույթը մեր երկրի հիմնաքարերն են։
Անձամբ ես համոզված եմ, որ այդպես էլ կլինի. մեր երկիրը կղեկավարվի քաղաքակիրթ աշխարհում ընդունված, գիտականորեն հիմնավորված հասկացություններով։
ԳԱԱ—ն ունի բազմաբովանդակ ինտելեկտուալ ներուժ եւ պարտավոր է ավելի ակտիվ մասնակցել հանրապետության առջեւ դրված խնդիրների լուծման գործընթացին՝ հատկապես ուշադրություն դարձնելով հիմնարար գիտական, գլոբալ տեխնիկական, համընդհանուր քաղաքական, տարաբնույթ տնտեսական եւ բնակչության սոցիալական հարցերի վրա, որոնց համախմբումը կբերի ազգային անվտանգության եւ համընդհանուր բարեկեցության ապահովման։
Այսօր գիտությունը պետք է համալրել երիտասարդ մասնագետներով, որոնք սիրում են գիտությունը (ոչ թե գիտական կոչումներն ու աստիճանները), ամուր կանգնած են նախորդ սերունդների գիտական հիմնարար արդյունքների վրա, շարունակում են ճանաչված գիտական դպրոցների ավանդույթները՝ հարստացնելով գիտությունը նոր արդյունքներով։
Գիտությունը երիտասարդ կադրերով համալրելու համար խիստ անհրաժեշտ է գիտության եւ բարձրագույն կրթության համագործակցությունը։ Իհարկե, այս ասպարեզում կատարվել է բավական մեծ աշխատանք։ Այս գործի հետագա առաջընթացի համար պետք է ունենանք նոր տիպի համալսարաններ, որոնք ավելի սերտ են համագործակցում առաջատար գիտության, ազգային անվտանգության, ժողովրդի բարեկեցության, միջազգային քաղաքականության հարցերով զբաղվող կազմակերպությունների հետ։
Մի քանի խոսք ակադեմիայի ֆինանսավորման մասին։ Հիմնարար գիտությունները, ինչպես ամենուր, պետք է ֆինանսավորվեն պետության կողմից, առանձին դեպքերում՝ կառավարության ուղղորդմամբ, հիմնադրամների եւ ձեռներեցների կողմից։
Ժամանակակից բարձր տեխնոլոգիաների զարգացման հարցերը զգալիորեն կապված են մեծածավալ ֆինանսական ներդրումների հետ եւ պետք է ֆինանսավորվեն գիտականորեն հիմնավորված հատուկ պետական ծրագրերով։ Այս ուղղությամբ իրականացվող պայմանագրերը, որոնք կառավարությունը կնքում է տարբեր կարգի ձեռնարկությունների կամ էլ առանձին ձեռնարկատերերի հետ, պետք է պարունակեն հատուկ հոդվածներ, որոնք ներկայացնում են տվյալ տնտեսական գործունեությանն առնչվող կիրառական գիտության ֆինանսավորման հարցերը։
Այս կարգի պայմանագրերը պետք է լինեն գիտականորեն հիմնավորված, քանի որ դրանք կարող են վտանգավոր լինել հանրապետության համար. ընդերքի բարբարոսական շահագործում, բնական հարստության վատնում, էկոլոգիական աղետներ, բնակչության արտահոսք եւ այլն։
Անկասկած, այսօր մեր ակադեմիան լրացուցիչ ֆինանսավորման կարիք ունի՝ նոր լաբորատորիաներ, նորագույն սարքավորումներ, արտասահմանյան անհրաժեշտ գործուղումներ, քիչ թե շատ նորմալ աշխատավարձ եւ էլի ուրիշ շատ ֆինանսական հոգսեր։ Բնական է, որ այս հարցերում եւս ակադեմիան ակնկալում է կառավարության օժանդակությունը։
Համոզված ենք, որ Հայաստանի նոր կառավարությունը եւս ուշադրություն չի դարձնի ոմանց հայտարարությունների վրա, որոնցում ի չիք են արվում ակադեմիայի ակնառու հաջողությունները՝ առաջարկելով նաեւ փակել ակադեմիան՝ գիտակցաբար կամ չհասկանալով վնաս հասցնելով ոչ միայն գիտությանը, այլեւ երկրին եւ ժողովրդին։
Այստեղ անհրաժեշտ է հիշեցնել, որ մեր մեծերը՝ Խաչատուր Աբովյանը, Միքայել Նալբանդյանը, Ստեփանոս Նազարյանցը, Հովսեփ Օրբելին, Վիկտոր Համբարձումյանը եւ ուրիշներ, երազել են ունենալ Հայոց նոր համալսարան եւ Հայոց գիտության զարգացման օջախ, իսկ հայ գիտության զարգացմամբ մտահոգված Հովհաննես Թումանյանը անցյալ դարի սկզբներին գրել է. «Եթե կարողանայինք այն տեսակ մի գործ կատարել, այսինքն… գիտության մի ակադեմիա ունենալ եւ Մառն էլ այնտեղ… Նա ինքն էլ շատ է ուրախ եւ… կանի ամեն բան, ինչ հնարավոր է…։ Սրանից էլ լավ դեպք չի կարող լինել, որ մենք էլ ազգովին մի շարժվենք գիտության համար»։
Ավարտելով խոսքս, որպես դաս բոլորին, բերում եմ աշխարհահռչակ գիտնական, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ֆրեդերիկ Ժոլիո—Կյուրիի խոսքերը. «Գիտությունը պետք է ժողովրդին։ Երկիրը, որը գիտությունը չի զարգացնում, անհապաղ դառնում է գաղութ»։

Սերգեյ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ
ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս,
ՌԴ ԳԱ անդամ

Աստված ոչ թե ուժի մեջ է, այլ ճշմարտության

Martos — Fri, 05 Aug 2016 10:14:25 GMT

Հայրենիքի համար անբավարար է արված, եթե արված չէ ամեն ինչ։
Մաքսիմիլիան Ռոբեսպիեր

Առաջին բանը, որ կուզենայի հայտնել ընթերցողին, դա այն է, ինչը ոչ մի կերպ չէի սպասի «Կոմսոմոլսկայա պրավդա»—ից։ Այդ իսկ պատճառով ես պարզապես պարտավոր եմ ներածական խոսքով նախորդել այդ թերթի հրապարակմանը նվիրված իմ նյութը, թերթ, որի նկատմամբ իմ, ավելի ճիշտ՝ իմ սերնդի մոտ ստեղծվել է մի ինչ—որ կենսագրական, թող թույլ տրվի ասել՝ պապիկական վերաբերմունք։ Առանձնապես եթե հաշվի առնենք, որ ինքը՝ երիտասարդական թերթը, ինչպես տեսնում ենք, բոլորովին չի ծերանում։ Բանն այն է, որ եթե հոդվածը, որի մասին գնում է խոսքը, լույս տեսներ ցանկացած այլ հրատարակությունում, ապա, իհարկե, այլ կլիներ նաեւ իմ վերաբերմունքը։ Ինձ համար այդ հարցը սկզբունքային է։ Կարծում եմ, դա կարեւոր է նաեւ հենց իր՝ «Կոմսոմոլկա»—ի համար …
Իմ հարազատ Ստեփանակերտում հետպատերազմյան տղա երեխաները պարզապես ֆանատիկոսաբար, նույնիսկ գլխովին, զբաղվում էին սպորտով։ Համարյա մեր բոլորի կրծքերը զարդարված էին սկզբում ԲԳՏՕ—ի, իսկ հետո ԳՏՕ—ի գեղեցիկ կրծքանշաններով, որոնք, հատկապես տղաների համար, սպորտային պատվի նշանակություն ունեին։ Հետպատերազմյան տարիներին, որ արդեն հասցրել էինք նկատելիորեն մկանուտ դառնալ, ամեն ինչ ծայրեծայր գիտեինք խորհրդային եւ համաշխարհային սպորտի մասին։ Սպորտային հերոսների եւ կուռքերի, ինչպես նաեւ ռեկորդների թվաբանությունը չիմանալը համարվում էր ամոթալի։ Եվ այդ ամենը՝ շնորհիվ «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» եւ «Սովետսկի սպորտ» թերթերի։ Կարծում եմ, բոլորովին չեմ նվաստացնի լեգենդար սպորտային թերթի դերը, սակայն, պետք է ազնվորեն խոստովանեմ, որ «Կոմսոմոլկան»—ն ավելի էի սիրում, որովհետեւ այն մշտապես տպագրում էր բանաստեղծություններ ու պատմվածքներ, իսկ այդ ժանրերով ես, ինչպես ասում են, մանկուց մեղսագործել եմ։ Եվ բացի այդ, ավելի խորապես ու լայնորեն էր այն վերլուծում չեմպիոնների եւ ռեկորդակիրների կերպարները։ Թերթերը մենք կարդում էինք Ստեփանակերտի վերին զբոսայգում (կար եւ «ստորինը», որը կոչում էին Պյատաչոկ)։ Կարդում էինք ցուցափեղկերի մոտ, որտեղ կախված էին թարմ թերթերը։ Երբեմն ցուցափեղկերի առջեւ հերթեր էին գոյանում։ Իմ հասակակիցներից մի քանիսի համար, որոնք հայրեր ունեին (այն ժամանակ, պատերազմից հետո, տիրում էր համատարած անհայրություն), թերթերը բերում էին տուն։ Ես ինքս անհայր եմ մեծացել։ Երկու տարեկան էի, երբ հորս՝ Ղարաբաղի լուսժողկոմին, ինչպես ասում էր իմ Մարկոս պապը, տարավ Ստալինը։ Եվ ահա, մի անգամ իմ բարի քեռի Անդրանիկը ինձ հարցրեց. «Ամենից շատ ի՞նչ ես ցանկանում»։ Ես պատասխանեցի. «Որպեսզի «Կոմսոմոլսկայա պրավդա»—ն բերեն մեր տուն»։ Եվ ահա 1949 թվականից սկսած ինձ՝ 14–ամյա պատանուս, ամեն օր բերում էին «ԻՄ Կոմսոմոլկան»։ Այդ ժամանակից ի վեր եւ մինչեւ օրս ստանում եմ թերթը։ Կարդում ենք ողջ ընտանիքով։ Թոռներս, իսկ նրանք վեցն են, սկզբում սպասում էին Եռոշկային՝ իր հանելուկներով ու փոքրիկ խնդիրներով։
Ես չեմ կարծում, թե իմ հարազատ, անսահման սիրելի «Լիտերատուրնայա գազետա»—ն խանդոտ կնեղանա։ Արդեն մինչեւ տասնվեց էջանոց «Լիտերատուրկա»—ում իմ գծանկարներով ուղեկցված առաջին նկատելի հրապարակումը (1968 թվականի հոկտեմբերի 9—ին), ես երբեմն տպագրվում էի երիտասարդական թերթում։ Հիշում եմ, նույնիսկ պարգեւ ստացա։ Իսկ ահա 1972—1973 թվականի ձմռանը «Կոմսոմոլկա»—ն պարբերաբար տպագրեց (ամբողջ չորս ամիս) ռեպորտաժներս, գրված երիտասարդ Նիկիտա Միխալկովի համահեղինակությամբ։ Այդ ռեպորտաժները պատմում էին շնասահնակներով ու եղջերվասահնակներով արշավների մասին, որոնք կազմակերպել էին կոմերիտմիության կենտկոմը եւ Կամչատկայի կոմերիտմիության մարզկոմը։ Նշեմ եւ այն, որ հաճախ եմ մեջբերումներ արել «Կոմսոմոլկա»—ից, եւ բավական հիմնավոր։ «Պանթուրքիզմի հինգերորդ շարասյունը» հոդվածում օգտագործել եմ հստակ փաստարկ թերթի 2003 թվականի հուլիսի 17—ի համարից։ Հոդվածն այն մասին էր, թե ինչպես 1993 թվականից սկսած Թուրքիայից ամեն օր զանգվածաբար, ոչ միայն շինարարներ, այլեւ թուրքական լիցեյիստներ էին ուղարկվում, որոնք Ռուսաստանում սովորում էին պանթուրքիստական «Նուպջուրալ» աղանդի ծրագրով։ Միշտ հիշում եմ, որ բաժանորդագրման ստաժով բոլոր թերթերի մեջ ռեկորդակիր է համարվում «Կոմսոմոլկա»—ն։ Թեկուզ վերցրու ու Գինեսի գիրք մտցրու։
Սակայն հարցն այստեղ ոչ այնքան «բաժանորդագրական» երկար տասնամյակների թվաբանությունն է, որքան այն, թե ինչպես էի ես ընկալում սիրելի թերթը մինչեւ Ստալինի մահը եւ ԽՄԿԿ XX համագումարից հետո, որի ժամանակ ես Բալթյան նավատորմում էի, որտեղ ծառայեցի չորս տարի։ Փոփոխությունը շոշափելիորեն զգում էի բնավ ո՛չ Գագարինի թռիչքի, ո՛չ պոլիտեխնիկականում պոետների բանաստեղծությունների, ո՛չ բրեժնեւականության անհեթեթությունների, ո՛չ էլ գորբաչովյան տխմար վերակառուցման մեջ, այլ բոլոր այդ աներեւակայելի բարդ դարաշրջանները «Կոմսոմոլսկայա պրավդա»ի միջոցով ընկալելու։ Մի կողմից՝ այնպիսի տպավորություն էր, ասես թերթն ինքը բոլորովին էլ չէր փոխվել, մյուս կողմից՝ փոխվել էր հիմնավորապես։ Ի՛նչ ասես չարժի այն, որ չփոխեց իր պատմական անվանումը։ Եվ, այնուամենայնիվ, ինձ համար այն մնաց անփոփոխ։ Հրատարակվում է 22 կամ 34 էջով (եթե չեմ սխալվում)։ Ինձ համար գլխավորն այն է, որ յուրաքանչյուր թողարկումը հագեցված եւ լեցուն է անսպասելի թեմաներով, եւ այդուհանդերձ, միշտ հաշտ է, ես կասեի, առաջին հերթին ճշմարտության եւ տրամաբանության հետ։
Եվ այս ամենը ես սրտանց հեղեցի, երբեմն ընկնելով սենտիմենտալ հիշողությունների գիրկը, միայն ու միայն այն պատճառով, որ ոչ մի կերպ չէի սպասի, թե «Կոմսոմոլսկայա պրավդա»—ում կարող է հրապարակվել մի նյութ, որից ակնհայտորեն երեւում է, թե ինչպես է ստում հեղինակը եւ ստում է մաքառումով, բոլորովին չտիրապետելով ո՛չ նյութին, ո՛չ ճշմարտությանը, ո՛չ պատմական փաստերին ու փաստարկներին։
Այնպիսի տպավորություն է, թե հեղինակը նպատակ չունի, այլ գոյություն ունի մի ինչ—որ ինքնանպատակություն …

Իսկ ամեն ինչ սկսվում է վերնագրից՝ «Երեւանի կենտրոնում բացվել է Հիտլերի աջակցի հուշարձանը, որը դատապարտված էր խորհրդային դատարանով»։ Ուշադիր կարդալով վերնագրի տեքստը (հենց տեքստը), մանավանդ եթե խորապես տիրապետում ես նյութին, իսկույն մտահոգվում ես, որ այստեղ ինչ—որ բան այն չէ։ Հոդվածի հեղինակ Մ. Զաբելինը պետք է իմանար, որ եթե Գարեգին Նժդեհը իրոք լիներ Հիտլերի աջակիցը, ապա ոչ մի դեպքում չէր կարող ապրել Ստալինից երկար, եւ դեռ առաջնորդին էլ ուղարկեր թղթակցություն՝ դիմումով, ինչպես կարգն է. «Քաղաքացի գեներալիսիմուսին»։ Իսկ գրել է ոչ միայն Ստալինին։ Խորհրդային դատարանը շատ էլ լավ գիտեր, որ դեռեւս 1939 թվականին, Ռիբենտրոպի եւ Մոլոտովի պատմական հանդիպումից անմիջապես հետո, այն բանից հետո, երբ Խորհրդային Միությունը խաղաղության պայմանագիր կնքեց հիտլերյան Գերմանիայի հետ, ողջ հայկական սփյուռքը, դաշնակցական կուսակցության առաջնորդների գլխավորությամբ, կապեր էր փնտրում Բեռլինի հետ։ Ողջ սփյուռքը գիտակցում էր, որ եթե Հիտլերը հասնի Խորհրդային Միության եվրոպական մասի մինչեւ թեկուզ կեսը, ապա Թուրքիան անմիջապես, ըստ պայմանավորվածության, պատերազմ կհայտարարի ռուսներին։ Իսկ դա նշանակում է՝ առաջին հարվածը կհասցնի Հայաստանին։ Այս հարցին դեռ անդրադառնալու եմ, այսպես ասած, փաստագրաբար։
…Ակամայից հարց ես տալիս, թե ինչու է հոդվածի հեղինակը հանկարծ հընթացս անցնում Նախիջեւանի թեմային։ Հավանաբար առիթ է ծառայում այն փաստը, որ Նժդեհը ծնունդով Նախիջեւանից է (գյուղ Կզնուտ)։ Ի դեպ, Գարեգին Տեր—Հարությունյանի (Նժդեհ) համերկրացիներն էին համաշխարհային մակարդակի կոմպոզիտորներ Կոմիտասը, Արամ Խաչատրյանը, Մոսկվայի Հայկական ճեմարանի հիմնադիրներ Լազարյանները (1815թ.), որը վերակազմավորվեց (1927թ.) Արեւելյան լեզուների լազարեւյան ինստիտուտի, մեծ լեզվագետ Մանուկ Աբեղյանը, գրող Ստեփան Զորյանը, ծանր քաշային լեգենդար ատլետ Սերգո Համբարձումյանը, ինչպես նաեւ մշակույթի, գիտության, ճարտարապետության, բժշկության հազարավոր ու հազարավոր գործիչներ։ Եվ հանկարծ, պարզվում է, դեռեւս պատանի Գարեգինը «փառաբանվել է Նախիջեւանում ադրբեջանցիների էթնիկական զտումներով»։ Թերթեք Բրոքհաուզի եւ Եֆրոնի, Յուժակովի հայտնի հանրագիտարանները եւ Ադրբեջանական ԽՍՀ առաջին բուհի պատմության առաջին դասախոս պրոֆեսոր Պախոմովի դասախոսությունների գիրքը, եւ պարզ կդառնա, թե որ գավառի մեջ էր ներառված Նախիջեւանը։ Եվ քանի որ արդեն խոսք բացվեց Նախիջեւանի մասին, ապա ինչո՞ւ չհիշենք նաեւ Ելիզավետպոլի գավառը, որտեղ 1918 թվականի հունվարի 8—12—ին միայն Շամխոր փոքրիկ բնակավայրում, այսպես կոչված՝ կովկասյան թաթարները գազանաբար մորթեցին ավելի քան 2000 քնած ռուս զինվորների։ Ռուսների ջարդերը շարունակվեցին Աղստաֆա, Դալար, Եվլախ, Խոչմոր, Ալաբաշի կայարաններում եւ Անդրկովկասյան երկաթուղու այլ հատվածներում։ Կարող եմ բերել նաեւ ջարդերի կազմակերպիչների անունները։
Ստալինը, իհարկե, նույնիսկ շատ լավ գիտեր հիտլերականների հետ արտասահմանյան հայերի շփումների մասին։ Հավասարաչափ լավ հասկանում էր նաեւ հայկական սփյուռքի անհանգստության զգացումի իմաստն ու էությունը, որը ոչ մի կասկած չուներ նրանում, թե բավական է, որ հիտլերականները անցնեն Կովկասյան լեռնաշղթան, որպեսզի թուրքերն անմիջապես հատեն Արաքս գետը։ Այսինքն՝ հայտնվեն Խորհրդային Հայաստանում, որտեղ այն ժամանակ հիմնականում գտնվում էին կանայք, ծերունիներն ու երեխաները։ Ստալինը կասկած չուներ, որ թուրքերը կավերեն նաեւ իր հայրենիքը՝ Վրաստանը։ Եվ այդ իրավիճակում ահռելի աշխատանք էր կատարվում առաջին հերթին ռուս եւ հայ արտագաղթյալների հետ, այդ թվում՝ նաեւ հայկական դաշնակցական կուսակցության։ Մեջբերում կատարեմ իմ «Երկու կրակի միջեւ» գրքից, գրված ռազմաճակատային Բեյրութում, 1978 թվականին. «Ողջ աշխարհը գիտի եւ, առաջին հերթին, գիտեն մեր թշնամիները, որ հայկական գաղութները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հնարավորինս օգնություն են ցուցաբերել կարմիր բանակին։ Արտասահմանցի հայերի հավաքած միջոցներով ստեղծվել են «Սասունցի Դավիթ» եւ «Գեներալ Բաղրամյան» տանկային դիվիզիաները։ Հայկական համայնքները, ինչպեսեւ ողջ առաջադեմ աշխարհը, հասկանում էին, որ հիտլերյան Գերմանիայի հետ պատերազմը դա պատերազմ է ընդդեմ պատերազմի։ Պատերազմ հանուն խաղաղության»։
Խորապես համոզված եմ, որ հայը, ինչպես ոչ այլ ոք, լավ գիտի Ստալինգրադի ճակատամարտում ձեռք բերված հաղթանակի չափն ու արժեքը։ Եվ այստեղ թեմայի սահմաններում ցանկանում եմ մի փոքրիկ, բայց կարեւոր շեղում կատարել։
1977 թվականի ամռանը մեկ ամիս անցկացրեցի Խորհրդային Միության մարշալ Հովհաննես Քրիստափորի Բաղրամյանի ամառանոցում։ Տպագրության էր պատրաստվում նրա «Այսպես սկսվեց պատերազմը» գիրքը։ Կարդալով ձեռագիրը, հետաքրքրվեցի, թե ինչու է նա բավական հանգամանորեն գրում հայ գեներալ Անդրանիկ Օզանյանի մասին, իսկ, այ, Գարեգին Նժդեհի մասին՝ ոչ մի խոսք։ Մարշալն ասաց, որ նա լավ տեղեկացված է Նժդեհի տխուր պատմությանը, եւ որ այդ հարցով իրեն հաճախ են դիմել հայրենակիցները, առանձնապես Ստալինի մահից հետո։ Խոսակցությունից հետո Բաղրամյանը հետաքրքրվեց եւ իմացավ, որ Նժդեհի խնդիրը, հիմնականում դաշնակցական կուսակցության խնդիրը լինելով, ծագել է դեռեւս այն ժամանակ, երբ բոլշեւիկները կռվում էին Հայաստանի առաջին Հանրապետության հետ, որը պատմության մեջ մտավ նաեւ որպես Դաշնակցական հանրապետություն։ Մարշալը տիրապետում էր նյութին։ Նա լավ գիտեր, որ դաշնակցությունը, ըստ էության, սոցիալիստական կուսակցություն է։ Սակայն չցանկացավ խորանալ հարցի մեջ, գիտենալով այն մասին, որ բուն Խորհրդային Հայաստանը անթաքույց իր թշնամին էր համարում այդ կուսակցությանը։ Եվ նա անցավ Ստալինգրադի ճակատամարտի փրկիչ կարեւորության թեմային։ Պատմեց, որ այդ նույն օրերին սեփական գրքի վրա աշխատում էր Խորհրդային Միության մարշալ Ալեքսանդր Միխայլովիչ Վասիլեւսկին։ Նա գրքում բարձրացնում էր Թուրքիայի եւ Ճապոնիայի հարցը, որոնք պատրաստ էին ներխուժել Խորհրդային Միության սահմաններ՝ Ստալինգրադի անկումից անմիջապես հետո։ Իսկ չէ՞ որ նման բան կատարվելու դեպքում Հիտլերը կձեռնարկեր իր «Օստ» հրեշավոր ծրագրի իրականացումը։
«Օստ» ծրագրի մասին այստեղ չի կարելի չհիշել։ Եվ դա շատ կարեւոր է Գարեգին Նժդեհի մասին թեմայի առիթով։ Բանն այն է, որ հոդվածի հեղինակ Միխայիլ Զաբելինը գրում է, թե իբր Գարեգին Նժդեհը «ոչնչացրել է տասնյակ հազարավոր մարդկանց, այդ թվում հրեաների եւ գնչուների»։ Միաժամանակ, զգալով, որ անհեթեթություն է դուրս տալիս (իրոք, ինչո՞ւ միայն հրեաները եւ գնչուները, իսկ որտե՞ղ են, ասենք, թուրքերը), իսկույն արդարանում է, թե «հավանաբար այստեղ ոմանք կցանկանան ձեռք թափ տալ, իբր՝ հեղինակը չափից ավելի չի՞ խտացնում գույները»։ Իրականում ովքե՞ր են այդ տասնյակ հազարավոր մարդիկ։ Ըստ տրամաբանության, դրանք հակահիտլերականներ էին, եւ հետեւաբար՝ խորհրդայնամետներ։ Բայց չէ՞ որ Ստալինին կարելի է ինչպես ասես անվանել, միայն ոչ հիմար։ Եվ ուրեմն՝ ինչպե՞ս, կրկնում եմ, նա կարող էր կենդանի թողնել մեկին, որը ոչնչացրել էր տասնյակ հազարավոր խորհրդայնամետ մարդկանց։ Ստալինը նաեւ չէր կարող չիմանալ, որ արտասահմանում շատերն էին տեղյակ Հիտլերի ծրագրերին. ե՛ւ «Բարբարոսային», ե՛ւ «Գործողություն ԱԲ»—ին, ե՛ւ «Գործողություն Կոտբուս»—ին, ե՛ւ «Գրյուն» ծրագրին, ե՛ւ, իհարկե, «Օստ»—ին, որը Հիտլերի առաջարկով կազմվել էր Հիմլերի ղեկավարած կայսերական անվտանգության գլխավոր վարչության կողմից։ Որքան էլ թաքցնեին, շատերը գիտեին այդ հրեշավոր փաստաթղթի մասին։
Ես ինքս առաջին անգամ իմացա 50—ական թվականների վերջերին «Կոմսոմոլսկայա պրավդա—ից (դժվար չէ գտնել այդ արխիվային համարները)։ «Օստ» ծրագրի համաձայն, աստիճանաբար ոչնչացվում են շատ ժողովուրդներ։ Օրինակ, ութսուն տոկոսը ենթակա է դանդաղ ոչնչացման, իսկ մնացած քսանը պետք է գերմանացվի եւ օգտագործվի որպես բանող ուժ։ Բելառուս ժողովրդի երեք քառորդը պետք է գործնականում ոչնչացվեր, իսկ մնացած քսանհինգ տոկոսը ենթակա էր գերմանացման։ Այդ ամենի մասին գիտեր Գարեգին Նժդեհը, ինչպեսեւ այն մասին, որ համաձայն ծրագրի, ցածրագույն աստիճանի է հասցվելու Կովկասի արտակարգ բեղուն ժողովուրդների ծնելիության մակարդակը։
Լինելով թե՛ զորավար, թե՛ փիլիսոփա, Գարեգին Նժդեհը հիանալի հասկանում էր, որ խոսքը ոչ միայն պաթոլոգիկ զառանցանքի մասին է, այլ նաեւ փաստի։ Չէ՞ որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհվեց մոտ վաթսուն միլիոն մարդ, կային տասնյակ միլիոնավոր հաշմանդամներ եւ վիրավորվածներ, որոնք ավելի քիչ ապրեցին, քան նախատեսել էր Աստված։ Այնպես որ, «Օստ»—ը նույնիսկ միանգամայն իրագործելի զառանցանք էր։ Եվ այդ մասին էլ շատ լավ գիտեր Գարեգին Նժդեհը, որը հիանում էր Խորհրդային Միության հայ հերոսներով, մարշալներով, գեներալներով։ Եվ իրոք, չէ՞ որ հպարտանալու բան կար։ 104 հայ արժանացան Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։ Լեգենդար գրոհող օդաչու, «Բալթյան արծիվ» Նելսոն Ստեփանյանը եւ մարշալ Բաղրամյանը արժանացել են կրկնակի։ 27 հայեր դարձել են Փառքի շքանշանի լիակատար ասպետներ։ Խորհրդային Միության մարշալ եւ Խորհրդային Միության նավատորմի ադմիրալ Հովհաննես (Իվան) Իսակով, ավիացիայի մարշալ Արմենակ Խանփերյանց (Սերգեյ Խուդյակով), զրահատանկային զորքերի գլխավոր մարշալ Համազասպ Բաբաջանյան։ 83 հայերի պատերազմի տարիներին շնորհվեց գեներալի կոչում, 5—ին՝ փոխծովակալի, 4—ին՝ կոնտրադմիրալի։ Միայն Լեռնային Ղարաբաղը տվեց Խորհրդային Միության 27 հերոսներ, եւ 7 հոգի դարձան Փառքի շքանշանի լիակատար ասպետներ։ Եվ այդ ամենի մասին լավ գիտեր Գարեգին Նժդեհը։ Բարեբախտաբար, բոլոր բանտերում առանց բացառության ստանում էին կուսակցական թերթեր։ Իհարկե, նա հիանալի գիտեր եւ իր բազմաթիվ այն հայրենակիցների մասին, ովքեր Գերմանիայի դեմ պայքարում էին ԱՄՆ—ի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Չեխիայի, Մորավիայի բանակներում։ Նրանցից շատերը ստացան պետական բարձր պարգեւներ։
Թվում է, համաձայն հոդվածի վերնագրի բովանդակության, հեղինակը պետք է միայն Երեւանում տեղադրված հուշարձանի թեման արծարծեր։ Եվ հանկարծ ողջ նյութի մեծ մասը նվիրվում է այն թեմային, որ հայերն, իբր, չեն խոսում ռուսերեն, չեն գրում ռուսերեն։ Այո, ի դեպ, այսօր մեզանում իրոք շատ հայեր չեն խոսում ռուսերեն, չեն գրում, չեն կարդում։ Նրանք արդեն նոր հայ փախստականներն են, արդեն Մերձավոր Արեւելքից, գործնականում բոլոր երկրներից։ Նրանք արդեն սերունդներն են այն հայերի, ովքեր ցեղասպանություն էին վերապրել։ Կարող եմ ասել, որ բազմաթիվ փախստականների երեխաներ դպրոց են գնում եւ սովորում են նաեւ ռուսաց լեզու։ Իմ թոռներից հինգը դպրոց են գնում, վեցերորդը՝ մանկապարտեզ։ Նրանք բոլորը (այդ թվում եւ ամենափոքրիկը) հիանալի խոսում են ռուսերեն, գրում են, կարդում են ռուս պոետների բանաստեղծություններ։ Եվ այդ ամենը շնորհիվ մանկապարտեզի եւ դպրոցի։
Տանը մենք բոլորս խոսում ենք հայերեն։
Համաձայն Զաբելինի հոդվածի, այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, թե Հայաստանում ընդհանրապես չկան ռուսալեզու եւ ռուսական դպրոցներ, ռուսական դասարաններ։ Այստեղ, իհարկե, համառ անհրաժեշտություն կա խոսակցության մեջ ներգրավել Հայաստանի կրթության եւ գիտության նախարար Լեւոն Մկրտչյանին, որն ահռելի հեղինակություն է վայելում լուսավորության ոլորտում։ Նա, իհարկե, կարդացել է «Կոմսոմոլսկայա պրավդա»—ի հոդվածը։ Եվ արդեն հասցրել է հանդես գալ մամուլում։ Այսօր կրթական համակարգում գործուն կերպով ներդրված է ռուսերենի խորացված ուսուցման համակարգ։ Մեզ մոտ, Հայաստանում, այդպիսի դպրոցների թիվն արդեն անցնում է վաթսունից։ Իսկ չէ՞ որ ամենագլխավորն այն է, որ նման դպրոցներում սովորողների համար հաստատվել եւ արդեն հրատարակվել է դասագրքերի եւ ուսումնա—մեթոդական գրականության հատուկ փաթեթ։
Եվ գիտի՞, արդյոք, հոդվածի հեղինակը, որ Հայաստանի հանրակրթական դպրոցների շրջանավարտները շարունակում են ռուսաց լեզվի եւ գրականության ուսուցումը հանրապետության հատուկ հաստատություններում եւ բուհերում՝ նույնպես հատուկ մշակված եւ հաստատված դասագրքերով, ձեռնարկներով ու մեթոդական նյութերով։ Եվ այս ամենը, կրկնում եմ, ռուսերեն։ Իսկ գիտե՞ն արդյոք, որ հանրապետությունում միայն Պուշկինի անունը կրող չորս դպրոց կա, որ Հայաստանում դպրոցներ կան Գրիբոյեդովի, Չեխովի, Տոլստոյի, Գորկու, Սախարովի, Սոլժենիցինի անուններով, որ դեռեւս նախորդ դարից լեգենդար դարձած հայ—ռուսական համալսարանը պաշտոնապես կոչվում է Սլավոնական։ Վ. Բրյուսովի անվան ռուսաց եւ օտար լեզուների պետական հայտնի համալսարանը ինչպես շատ վաղուց աշխատում էր, այնպես էլ շարունակում է աշխատել։ Կրկնում եմ, ցուցակը կարելի է շարունակել։ Հայաստանում գործում են 43 հանրակրթական դպրոցներ՝ առաջինից տասերորդ դասարանների ռուսերեն ուսուցմամբ։ Այդ դպրոցներում սովորում են Ռուսաստանի քաղաքացիների, ինչպես նաեւ այնտեղից Հայաստան վերադարձածների երեխաները։
Եվ ես կարող եմ «Կոմսոմոլսկայա պրավդա»—ի համար գրած իմ հոդվածին կցել տեղեկանք՝ Հայաստանի Հանրապետությունում ռուսաց լեզվի դասավանդման վիճակի եւ կրթության ոլորտում համագործակցության մասին՝ ստորագրված գիտության եւ կրթության նախարար Լեւոն Մկրտչյանի կողմից։
…Հոդվածի հեղինակն այն ավարտում է դարձյալ հարձակումով Հայաստանի ազգային հերոս Գարեգին Նժդեհի վրա, որը գտնվելով գեներալ Դրաստամատ Կանայանի (Դրո) ենթակայության տակ՝ որպես պրոֆեսիոնալ զինվորական, տասնյակ հազարավոր հայերի հետ միասին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռվել է Գերմանիայի եւ Թուրքիայի դեմ։ Չէ՞ որ նրանք իրենց հայկական զորքերով տեղյակ չէին, որ Ռուսական կայսրությունը, ներկվելով սպիտակ գույնով, վարում է իր վերջին պատերազմը։
Մ. Զաբելինն իր հոդվածը, այնուամենայնիվ, դարձյալ ավարտում է հարձակումով Հայաստանի ազգային հերոսի վրա՝ ընդգծելով Երեւանի կենտրոնում նրա հուշարձանի տեղադրման փաստը։ Ինչպե՞ս այստեղ չհիշել, գոնե երկու բառով, Դրաստամատ Կանայանի եւ Գարեգին Նժդեհի կենսագրության էջերը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը, ինչպես հայտնի է, սկսվեց 1914 թվականի հուլիսի 28—ին։ Իսկ օգոստոսի 1—ին Գերմանիան պատերազմ հայտարարեց Ռուսաստանին։ Ռուսական զորքերում արդեն կային մեծ քանակով հայեր։ Բայց երբ 1914 թվականի հոկտեմբերի 29—ին գերմանական բլոկի կողմից պատերազմի մեջ մտավ Թուրքիան, այդ օրից գործնականում յուրաքանչյուր հայ, բնականաբար, հայտնվեց զորքերում, որոնց ղեկավարում էին Դրոն, Գարեգին Նժդեհը եւ այլ հրամանատարներ։ Եվ, բնականաբար, նրանք բոլորը ենթարկվում էին ռուս լեգենդար զորահրամանատարներ Դենիկինին եւ Յուդենիչին, Կոլչակին ու Կոռնիլովին, Վրանգելին եւ Կրասնովին, նաեւ մյուսներին, որոնք շուտով նույնպես հայտնվելու էին ժողովրդի թշնամիների շարքերում։
Ինչպե՞ս կարող էր հայ ժողովուրդը Նիկոլայ Նիկոլաեւիչ Յուդենիչին համարել Ռուսաստանի թշնամի, իսկ մոտ ապագայում նաեւ, ելնելով տրամաբանությունից, Խորհրդային Հայաստանի թշնամի։ Չէ՞ որ մեր ժողովուրդը երբեք չի մոռանա, թե ինչպես հայ ժողովրդի համար արյունալի 1915—1916 թվականներին Կովկասյան բանակի հետեւազորի հրամանատար գեներալ Յուդենիչը հենց այդ թվականներին ջարդուփշուր արեց Երրորդ թուրքական բանակը՝ ազատագրելով հայկական Էրզրում քաղաքը։ Ի դեպ, «Խուդոժեստվեննայա լիտերատուրա» հրատարակչությունում տպագրված իմ երկերի ժողովածուի ութհատորյակում կա հայերիս համար անմոռանալի այդ պատմության մանրամասն նկարագրությունը։ Սակայն ո՞վ կարող էր այն ժամանակ իմանալ, որ ընդամեը մեկ տարի անց հեղափոխության առաջնորդ Լենինը, Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից երկու շաբաթ առաջ «Պրավդա»—ում գրելու էր այն մասին, որ երբ բոլշեւիկները գան իշխանության, ապա անմիջապես դուրս կբերեն օկուպացիոն զորքերը «Թուրքահայաստանից»։ Այդպես էլ արվեց 1917 թվականի հունվարի 30—ին։ Եվ Էրզրում բերդաքաղաքն իսկույն անցավ Թուրքիային։ Այնպես որ, Գարեգին Նժդեհը երբեք չի շփոթել խորհրդային եւ ռուսական հասկացությունները։ Չէր կասկածում, որ Ռուսաստանը կվերադարձնի իր իսկական հերոսների անունները։ Եվ չսխալվեց։ Լենինգրադի մարզում (գյուղ Օպոլյե), որպես տուրք Յուդենիչի բանակի զոհված ծառայողների հիշատակին, տեղադրված է հուշարձան Հյոււսիս—արեւմտյան բանակի մարտիկների պատվին։ Կերչում տեղադրված է Ռուսաստանի հարավի կառավարիչ եւ ռուսական բանակի գլխավոր հրամանատար Պյոտր Նիկոլաեւիչ Վրանգելի հուշարձանը։ Եվ ի՛նչ հուզմունքով տեղեկացանք, որ Ռուսաստանի նախագահ Վ. Վ. Պուտինը առաջարկել է ազգականներին տեղափոխել Վրանգելի աճյունը՝ հողին հանձնելով Մոսկվայի Սուրբ Դանիիլ վանքի գերեզմանոցում՝ Ա. Ի. Դենիկինի, Վ. Օ. Կապպելի, Ի. Ա. Իլյինի շիրիմների կողքին։ Այնպես որ, Նժդեհն իրոք չէր սխալվում։
Հանուն արդարության հարկ է նշել, որ ինքը՝ Գարեգին Նժդեհը, տարիներ անց գտնվելով վտարանդության մեջ, լինելով իրատես, հիշելով, որ Հայաստանը ցրված է աշխարհի բոլոր հինգ մայրցամաքներով մեկ, գրելու էր. «Բնական է, որ հայոց պետության կորիզը պիտի կազմի Խորհրդային Հայաստանը»։ Ճիշտ է, կանխատեսման սուր զգացումը պարտավորեցնում էր միտքն ավարտել հետեւյալ բառերով. «Սակայն մի ակնարկ քարտեզի վրա կբավի հասկանալու այն, թե ինչ է սպասում մեզ»։ Նա, իհարկե, նկատի ուներ եւ այդ պահը շատ էր շեշտում, որ խոսքը Թուրքիայի մասին է, որը թվում է, դադարել էր գոյություն ունենալ դեռեւս Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, բայց Խորհրդային Միությունը նրան ոտքի կանգնեցրեց, նաեւ ի դժբախտություն իրեն։ Ի դեպ, հենց այդ միտքն էլ նրան պարտավորեցրեց դիմել հայ մտավորականությանը իր լեգենդար խոսքով, որն այդպես էլ վերնագրեց՝ «Բաց նամակներ հայ մտավորականությանը»։ Այդ խորհուրդները ծանրակշիռ գրքույկով հրատարակվեցին հայկական սփյուռքում՝ բոլոր հինգ մայրցամաքներում։ Կարծում եմ, Գարեգին Նժդեհի խորհուրդները պետք են ոչ միայն հայ մտավորականությանը.
–Հոգու հիվանդություն ունեն ժողովուրդները, երբ բողոքում են իրենց հայրենիքից։
–Աղետալի ինքնաժխտում, որ մեզ հոգեբանորեն այնքան անարժեք է դարձրել, որ անգամ մեր դժբախտության մեջ մեղքի որոշ բաժինն էլ մեզ տալը զլանում ենք։
–Առաջընթացի հրամայականն է ինքնապաշտպանությունը։
–Փտած են մեր հին զենքերը, եղծանված է հին մագաղաթը։ Նոր ավետարանի խոսքը պիտ լսենք հիմա — Ավետարանը Արիության։
–Քրիստոսը սիրում էր, որովհետեւ ուժեղ էր. նա սիրում էր, որովհետեւ սիրելու եւ ներելու չափ հզոր էր։ Նրա անձնական կյանքը պիտ դառնա Եկեղեցուն ուղեցույց։ Նրա մահվան խորհուրդը — հերոսական զոհաբերություն, Նա զոհաբերեց, որովհետեւ գաղափարի հերոս էր։
–Մամուլը. նրա պարտականությունն է — խտացած ճշմարտություններ տալ ժողովրդին։ Նպատակը — այս ճշմարտություններով լուսավորել ժողովրդին դեպի ապագան։ Մամուլը, վերջապես, պետք է ազատվի օտարահակ մտայնությունից եւ արիություն քարոզի, որ խլեակների փոխարեն հերոսական ժողովրդի մասին խոսի։
–Անվերջ բարի խոսել իր կուսակցության եւ չար այլոց մասին — ե՛ւ ծիծաղելի է, ե՛ւ անարդար։
–Վերանորոգվելու անընդունակ ժողովուրդները մեռնում են ամեն ժամ, ամեն վայրկյան։ Անհատ, թե ժողովուրդ — սրանք միշտ էլ ավելի ուժեղ են, քան կարիքը, քան վտանգը, քան թշնամին,— սրանք միշտ էլ կարող են գերազանցել իրենց, բարձրանալ իրենցից, եթե սրանց չի պակասում սեփական ուժերով ոտքի կանգնելու կամքը։
Ի դեպ

1918 թվականի մայիսին Նժդեհը պաշտպանում էր զորքերի նահանջը Կարսի նահանգից, թուրքերի դեմ մարտեր վարելով Ալաջայի մոտ։ Եվ այստեղ ծանր պայմաններում նրան հաջողվեց Հայաստանի հինավուրց մայրաքաղաք Անիից դուրս բերել ականավոր գիտնական, արեւելագետ, հնագետ, լեզվաբան եւ ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի ապագա անդամ Նիկոլայ Յակովլեւիչ Մառի պեղումների անգին գիտական նյութերը։

Զորի ԲԱԼԱՅԱՆ

Մեծամորը ժամանակագրությամբ

Martos — Wed, 23 Sep 2015 07:39:16 GMT

Մեծամոր քաղաքի բնակարանային շինարարությունը սկսվել է 1970 թվականին /շինարարության պետ` վաստակավոր շինարար Արշալույս Մելիքսեթյան/: Գլխավոր հատակագիծը և հասարակական շենքերը նախագծվել են 1968 թվականին /ճարտարապետ` Մ. Միքայելյան, համահեղինակներ Գ. Հովսեփյան, Կ. Տիրատուրյան/: Մեծամորը հիմնադրվեց 1969 թվականին` որպես ՀԱԷԿ-ը կառուցող շինարարների ժամանակավոր ավան: 1972 թվականին դարձել է բանավան, իսկ 1992 թվականին ստացել է քաղաքի կարգավիճակ: Առաջին բնակելին` թիվ 2-րդ շենքը շահագործման է հանձնվել 1972 թվականին: Քաղաքի առաջին բնակիչները վաստակաշատ շինարար Վահրադ Վահրադյանի ընտանիքի անդամներն են: Քաղաքի առաջին երկարակյացը Վահրադ Վահրադյանի 111 ամյա մայրն էր` Փեփրոն Վահրադյանը: 1972 թվականին քաղաքի առաջին նորաբաց դպրոցն ուներ 16 դասարան և 183 աշակերտ: Գրիգոր Նարեկացու անվան առաջին դպրոցը 1973-98 ուսումնական տարիներին տվել է 1425 շրջանավարտներ, որոնցից 26-ը ոսկե և արծաթե մեդալակիրներ են: Շրջանավարտներից 250 ավարտել են բարձրագույն տարբեր ուսումնական հաստատություններ: Այս ցուցանիշները մինչև 2015 թվականը աճման կարգով պահպանվել են, թեպետ եղել են տարիներ, երբ աճ չի գրանցվել աշակերտների թվի նվազման պատճառով: Մեծամորի թիվ 2 միջնակարգ դպրոցը հիմնադրվել է 1980 թվականին, իսկ 1996 թվականին տեղափոխվել է նոր շենք: 1980-98 ուսումնական տարիներին դպրոցը տվել է 584 շրջանավարտ, որից 24-ը մեդալակիր: 262 շրջանավարտ ստացել է բարձրագույն կրթություն: Հետագա տարիներին բարձրագույն կրթություն ստացածների թիվը ավելացել է: 1988 թվականին բացվեց քաղաքի թիվ 3 դպրոցը, որը մինչ1998 ուսումնական տարին տվեց 550 շրջանավարտ և երեք մեդալակիր: Բուհական կրթություն ստացան 84 շրջանավարտ: 1999 թվականին քաղաքի երեք դպրոցները ունեին 2237 աշակերտ և 242 ուսուցիչ: 1975 թվականին Մեծամորն ուներ 4450 բնակիչ: 1977 թվականին շահագործման հանձնվեց մշակույթի տունը: 1977 թվականին հանրակացարանում բացվեց երաժշտական դպրոցը, իսկ 1982 թվականին շահագործման հանձնվեց շենքը: 1999 թվականին այն վերանվանվեց արվեստի դպրոց: 1978 թվականին բացվեց 120 մահճակալանոց հիվանդանոցը, որի բազայի վրա սկսեցին գործել վիրաբուժական,մանկական, թերապևտիկ, ինֆեկցիոն, վերակենդանացման, գինեկոլոգիական-մանկաբարձական բաժանմունքները: 1978 թվականին բացվեցին քաղաքի թիվ 2 և 3 մսուր-մանկապարտեզները, իսկ 1982 թվականին թիվ 4-ը: Ներկայումս գործում են երեք մսուր մանկապարտեզները: 1978 թվականին լույս տեսավ “Խաղաղ ատոմ” թերթի առաջին համարը: 1979 թվականին շահագործման հանձնվեց 130 տեղանոց հյուրանոցը: 1979 թվականին քաղաքն ուներ 7845 բնակիչ: 1980 թվականին շահագործման հանձնվեց կապի բաժանմունքի շենքը` 4000 համարանոց ավտոմատ հեռախոսակայանով: 1981 թվականին շահագործման հանձնվեց սանիպիդկայանի /ծառայությունը կազմակերպվել է 1976 թվականից/ շենքը: 1982 թվականին շահագործման հանձնվեց Մեծամորի քաղաքապետարանի շենքը: 1983 թվականին “Մեծամոր 83” ֆուտբոլային թիմը /մարզիչներ` Ա. Պետրոսյան և Ա. Հակոբյան/ դարձավ “Կաշվե գնդակի” ԽՍՀՄ չեմպիոն: Իսկ 1988 թվականին դարձավ դարձավ “Կաշվե գնդակի” ԽՍՀՄ բրոնզե մեդալակիր: 1986 թվականին շահագործման հանձնվեց մշակույթի պալատի շենքը` 660 և 160 տեղանոց դահլիճներով: 1992 թվականից քաղաքում գործում էր “Մեծամոր” կաբելային հեռուստատեսությունը: ՀԱԷԿ-ի շինարարության և շահագործման աշխատանքներում ունեցած ծառայությունների համար նախկին ԽՍՀՄ մեդալներով ու շքանշաներով Մեծամորից պարգևատրվել են` Աշոտ Գրիգորյանը` “Աշխատանքային կարմիր դրոշի” շքանշանով, Սմբատ Արսենյանը և Ժյուլվեռն Սեյրանյանը` “Ժողովուրդների բարեկամության” շքանշանով, Համլետ Մակարյանը` “Պատվո նշան” շքանշանով: ՀԱԷԿ-ի երկրորդ էներգաբլոկի վերագործարկման աշխատանքներում ունեցած ծառայությունների համար Գերա Սևիկյանը պարգևատրվել է ՌԴ “Ժողովուրդների բարեկամության” շքանշանով: 1999 թվականին Մեծամորը նշեց իր հիմնադրման 30 ամյակը, որի տոնակատարությունների և միջոցառումների շարքից էր Մեծամորի քաղաքապետի և ավագանու որոշմամբ լույս ընծայված “Մեծամոր” գրքույքը /հեղինակ` ”Խաղաղ ատոմ” թերթի խմբագիր Վաչիկ Ղազարյան/, որը Մեծամորի տարեգրությանը նվիրված առաջին քայլն էր և օգտակար ուղեցույց հետագա մշակումների համար: Մեջբերելով այստեղ պարոն Ղազարյանի ներածական խոսքից մի քանի հատված, կամբողջացնենք անցած տարիների ժամանակագրությունը հաղորդելով նրան գեղարվեստական իմաստ և շունչ, որը արտահայտիչ կերպով ներկայացնում է ՀԱԷԿ-ի և քաղաքի առաջին շինարաներին ու կառուցողներին. “ 1969 թ. Հոկտեմբերի 4-ն էր: Հոկտեմբերյան ամպաշող առավոտյան անհարթ ճանապարհով, որն ավելի շուտ Արագածի լանջն ի վեր ձգվող բյուր կացաներից մեկն էր, հսկա քարաբեկորներն ու մանրումեծ քարակույտերը շրջանցելով վեր էր բարձրանում մի մեքենա: Հաղթահարելով արգելքները` փոշեթաթաղ ուղևորները հասան մի տափարակ տարածության, որտեղ պետք է կառուցվեր Անդրկովկասի առաջին “ծիծեռնակը”` Հայկական ատոմային էլեկտրակայանը: Ուղևորների մեջ էին ատոմակայանի նորընծա տնօրեն Ռոբերտ Ղալեչյանը և շինվարչության պետ Արշալույս Մելիքսեթյանը` հանրապետության էներգետիկայի և էներգաշինարարության բնագավառների այդ տարիների թերևս ամենալավագույն մասնագետները: Քարքարոտ վայրից նրանց առջև մի գեղատեսիլ պատկեր բացվեց. Հեռվում հրդեհվում էր ձյունափայլ Արարատը, որի փեշերին արծաթե գոտի կապած ոլոր-մոլոր ձգվում էր Արաքսը, իսկ թիկունքում քառագագաթ Արագածն էր, որից փչող մեղմ զեփյուռը շնկշնկալով սահում էր բարձրագահ լեռները միմյանցից զատող Արարատյան դաշտավայր: … Խփվեցին առաջին վրաները, բերվեցին առաջին փայտյա տնակները, չորացած ու ճաքճքած շուրթերով ամայի հողակտորներ հասան ու հռնդացին առաջին բոլդոզերները, փոշեպատ ճանապարհներին սկսեցին փնչացնել հսկա “Բելազ”- ներն ու “Կրազ”-ները, ընդմիշտ խաթարվեց դարավոր անդորրը: Օրերը գլորվելով տարիներ դարձան, և կառույցը հայտարարվեց համաժողովրդական, ուր անմնացորդ նվիրումով աշխատելու եկան հանրապետության տարբեր շրջաններից և նախկին ԽՍՀՄ գրեթե բոլոր հանրապետություններից: Համաժողովրդական կառույցում իրենց կենսագրության լավագույն էջերը լրացրին բազմազգ երկրի 32 ազգերի ավելի քան 6500 ներկայացուցիչներ: …Ատոմակայանի շինարարությանը զուգահեռ, Սև ջրի չքնաղ եզերքից մի փոքր հեռու, ուր Արարատյան դաշտը գրկախառնվում էր Արագածի փեշերին, Մեծամոր պատմական անվամբ բանվորական ավանի հիմքը դրվեց: Կառուցվում էր ապագայի քաղաքը…Երախտագիտությամբ պիտի հիշենք այն հազարավոր էներգաշինարարներին ու էներգետիկներին, որոնք իրենց աշխատանքով փառք ու պատիվ վաստակեցին ատոմակայանն ու Մեծամորը կառուցելիս…Որդիական անկեղծ շնորհակալություն և մեծագույն հարգանք այն մարդկանց, ովքեր կյանք պարգևեցին Հայկական ատոմային էլեկտրակայանին ու Մեծամոր քաղաքին”: Մեծամոր քաղաքի պատվավոր քաղաքացիները. Այո, յուրաքանչյուր բնակավայր ինքնատիպ ու յուրահատուկ է իր մարդկանցով, նրանց ստեղծագործական աշխատանքով, նրանց արարումով: Մեծամորի երախտիքի զգազումով տոգորված քաղաքացիները անմնացորդ վաստակի համար պատվավոր քաղաքացիներ ընտրեցին սիրված ու հարգված մարդկանց, որոնցից շատերը այսօր էլ քաղաքի կողքին են, նրա անբաժան մասը: Երախտիքի մեծ զգացումով պիտի հիշենք Սուրեն Ազատյանին, որը 1975-81թթ. աշխատել է ՀԱԷԿ-ի արտադրամասի պետ, 1981-85թթ. ատոմակայանի գլխավոր ինժեների տեղակալ: 1993 թվականից ՀԱԷԿ-ի տնօրեն: Անուրանալի է Սուրեն Ազատյանի ծառայությունը ՀԱԷԿ-ի, Մեծամոր քաղաքի և “Մեծամոր” թանգարանի կենսագործունեության ապահովման համար: Սպարտակ Կարապետյանին. վաստակաշատ ուսուցչին, որին քաղաքում բոլորն են սիրում, լուսավոր մարդ, որը իր հետքը թողեց քաղաքի զարգացող սերնդի հոգիներում: Սպարտակ Կարապետյանը 1972 թվականից աշխատել է Մեծամորի նորաբաց 1-ին դպրոցում որպես ուսմասվար: 1988 թվականից Մեծամորի թիվ 3 դպրոցի հիմնադիր տնօրեն: Անդրանիկ Ապերյանին. նա 1977-97թթ. հիմնադրել և ղեկավարել է Մեծամորի հիվանդանոցի վիրաբուժական բաժանմունքը: Մահացել է 1999 թ.: Մեծամորի հիվանդանոցի վիրաբուժական բաժանմունքը կոչվում է առողջապահության երախտավոր Անդրանիկ Ապերյանի անունով: Արշալույս Մելիքսեթյանին. որը 1969-88թթ. ղեկավարել է ՀԱԷԿ-ը և Մեծամոր քաղաքը կառուցող շինարարական կոլեկտիվը: ՀՀ վաստակավոր շինարար է, պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով: 1988թ. դասավանդում էր Երևանի Ճարտարապետաշինարարական ինստիտուտում: Աշոտ Գրիգորյանին, որին քաղաքացիները գիտեն ինքնատիպ վառ բնավորությամբ: 2005թ ընտրվել է Մեծամորի քաղաքապետ: Աշոտ Գրիգորյանի իր վաստակը ներդրեց քաղաքի “Սուրբ Ղազար” եկեղեցու շինարարության և համայնքի բարեկարգման ու կանաչապատման գործում: Քաղաքի սիրված ու վաստակաշատ մարդիկ. Քաղաքի դեմքն ու դիմագիծը նրա մարդիկ են, ինքնատիպ անհատականությամբ` մտավոր պոտենցիալով օժտված քաղաքացիները, որոնք իրենց աշխատանքով ու ապրելակերպով իրենց հետքն են թողել քաղաքի զարգացման ու քաղաքային մշակույթի ձևավորման վրա: Քաղաքային գունապնակի ձևավորման վրա իրենց ազդեցությունն են թողել համայնքի մտավորականները` հանրային ծառայողներ, առողջապահության, մշակույթի և արվեստի, սպորտի, կրթության և արտադրական ոլորտների ներկայացուցիչները և նշանավոր մարդիկ, որոնք քաղաքի պատմության ու նրա համայնապատկերի անբաժան մասն են: Նրանցից շատերը արժանի են ակնածանքով հիշատակման: Արժևորելով նրանց գործն ու հեղինակությունը, անցած աշխատանքային ուղին ու կենսագրությունը, կարևորելով անձնական ու հասարակական բնութագիրը, համայնքի բնակիչները մշտապես կհիշեն Յուրա Սարգսյանին, որը Մեծամորի ավանային խորհրդի նախագահն էր: Յուրա Սարգսյանի կառավարման տարիները համընկան Սպիտակի երկրաշարժի, Արցախյան պատերազմի ու երկրի անկախացման դժվարին ժամանակաշրջանին: Սամվել Ստեփանյանին, որի կառավարման տարիներին Մեծամորը ստացավ քաղաքի կարգավիճակ: Նախկին քաղաքապետ` լուսահոգի Մերուժան Խարազյանին, որի կառավարման տարիները նշանավորվեցին քաղաքի կազմավորման 30 ամյա հոբելյանական միջոցառմամբ: Նախկին քաղաքապետ և ներկայումս քաղաքապետի տեղակալ Սամվել Գալստյանին, որը բարձր մասնագիտական ու աշխատանքային գործունեությամբ անուրանալի լումա ունի հանրային ծառայության ոլորտի մասնագետների ուսուցման ու պատրաստության, քաղաքի համար կարևոր ծրագրերի մշակման ու իրագործման գործում: Պարոն Գալստյանի կառավարման տարիներին քաղաքապետարանում աշխատանքների բարելավման համար լայնորեն կիրառվեց համակարգչային տեխնիկան և էլեկտրոնային կառավարումը: Աշոտ Գրիգորյանին` քաղաքի կանաչապատման ու եկեղեցու շինարարության վաստակի համար: Քաղաքին մատուցված ծառայության ոլորտում իր անուրանալի դերն ու հեղինակությունը ունի քաղաքի “ԲՇՏ” նախկին պետ Ռոբերտ Նիկոլյանը, որին հարգանքով են հիշում համաքաղաքացիները իր անմոռաց աշխատանքային նվիրումի համար: Մեծամորցիները հպարտությամբ են խոսում իրենց նախկին համաքաղաքացիների մասին, որոնք նշանավոր ու ճանաչված մարդիկ են հասարակական ու պետական կյանքի տարբեր ասպարեզներում, նրանցից են` ազգային բանակի զորավար, երիտասարդ ու տաղանդավոր գեներալ Պողոս Պողոսյանը: ՀԽՍՀ գերագույն Խորհրդի նախկին դեպուտատ Լևոն Իսկանդարյանը, որին հիշում են ՀԱԷԿ-ը փակելու կոչերին դեմ արտահայտվելու և 1988 թվականին Գերագույն Խորհրդի նստաշրջանի ժամանակ այս հարցի շուրջ համարձակ ելույթներից: Առողջապահության ոլորտում /բժշկական կենտրոնի տնօրեն Միքայել Վանյան/, անուրանալի է Մեծամորի հիվանդանոցի նախկին տնօրեն, ներկայումս բժիշկ վիրաբույժ Սամվել Ալեքսանյանի մարդկային բարձր կերպարը, որը իր աշխատանքային գործունեությամբ խորը հետք թողեց մարդկանց սրտերում: Համաքաղաքացիների հարգանք են վայելում ատամնաբույժ Ռևիկ Գրիգորյանը, շտաբ օգնության բժիշկ Աշոտ Գրիգորյանը, մանկական ինֆեկցիոն բաժնի բժիշկ Վարդան Մանվելյանը, գինեկոլոգ Շողիկ Մաթևոսյանը, սանեպիտկայանի բժիշկ Աշխեն Այվազյանը, գինեկոլոգիայի նախկին բաժնի վարիչ, բժշկուհի Ժուժանան, պոլիկլինիկայի նախկին պետ` բժշկուհի` տիկին Վարսիկ Աբրահամյանը, դեղատան տնօրեն Արծրուն Ալեքսանյանը, թերապևտիկ բաժնի նախկին պետ, լուսահոգի Խաչիկ Դաբաղյանը և առողջապահության ոլորտի շատ այլ նվիրյալներ որոնք իրենց աշխատանքով ու գործունեությամբ կազմում են քաղաքի տարեգրության անբաժանելի մասը: Կրթության ոլորտը առանձնանում է իր վառ անհատականություններով, ժամանակակիցները լավ են հիշում Մեծամորի դպրոցի առաջին տնօրեններ` լուսահոգի Մնացականյանին և Մուրադյանին, առաջին դպրոցի նախկին տնօրեն Արեգնազ Առաքելյանին, երկրոորդ դպրոցի նախկին տնօրեն Ասյա Առաքելյանին, երրորդ դպրոցի տնօրեն Սպարտակ Կարապետյանին, երկրորդ դպրոցի նախկին տնօրեն Ալիսա Երիցյանին: Ուսուցչական կոհորտայի անմոռանալի մասն են կազմում լուսահոգի Արշալույս Անտոնյանը, Սաշիկ Հակոբյանը, Հայկ Բարսեղյանը, Քնարիկ Մեհրաբյանը իրենց նշանակալի ու անմոռաց դերն ունեն Գոհար Բագոյանը, Լևիկ Ասրյանը, Ալեքսեյ Դանիելյանը, Սլավիկ Ղազարյանը, տիկին Անահիտ Սայադյանը, տիկին Անահիտ Հայրապետյանը, վաստակաշատ ուսուցչուհի Ժաննա Մելիքյանը, վաստակաշատ ուսուցչուհի Սվետլանա Խաչատրյանը, Սիլվա Մեհրաբյանը, Անյա Մանուկյանը, Արևիկ Ղումրյանը, Ռիտա Հովհաննիսյանը, Կարինե Հովհաննիսյանը, Սոնյա Սարիբեկյանը, Քնարիկ Սարգսյանը, Նունե Ասրիյանը, Ամալյա Բոշյանը, Դոնարա, Նիկողոսյանը և շատերը, որոնք իրենց անխոնջ, հայրենաշահ ու դժվարին աշխատանքով սեր սերմանեցին մանուկ հոգիներում առ գիտելիք ու մայրենին: Քաղաքային կյանքը առանձնանում է իր արվեստագետներով, բազմաճյուղ արհեստներով ու մշակույթային կյանքի հագեցվածությամբ: Քաղաքացիները հիշում են առաջին մշակույթի տան տնօրեն Հենրիկ Մարգարյանին, որի տնօրինության տարիներին ակտիվորեն գործում էին թատերական, վոկալ գործիքային կատարման խմբեր, սպորտային խմբակներ, կինո դահլիճը: Այն առաջին տարիներին մեծամորցիների հանգստի կազմակերպման ու անցկացման սիրելի վայրն էր: Երախտիքի զգացումով պետք է հիշենք Մեծամորի կառուցապատման առաջին տարիներին հիմնված գրադարանի նախկին վարիչ` տիկին Սուսսանա Բաղդասարյանին և այդ հրաշալի դպրանոցի երկարամյա աշխատակիցներին, որոնց մարդկային ու աշխատանքային գործնեությունը իր հետքը թողեց քաղաքի աճող ու հասակ առնող ընթերցասեր բնակիչների սրտում: Ուշագրավ է Մեծամորի թատրոնը և այն կատարելության հասցրած մարդկանց մասին խոսելը: Իրենց հրաշալի կատարումներով աչքի ընկան Մայիսը, Ժիրայրը, Հայկ Իսայանը, Վանիկ Դավթյանը և այլոք, որոնց վարպետ խաղը և կատարումները մինչ օրս էլ հիշվում են: Այս գործում մեծ լումա ունեն թատրական արվեստի նվիրյալներ` ռեժիսոր Լեյլա Պետրոսյանն ու Սուրիկ Թադևոսյանը: 1988 թվականից մշակույթի պալատում իր գործունեությունը սկսեց “Տրուբադուր” մանկապատանեկան թատրոն ստուդիան Լեյլա Պետրոսյանի ղեկավարությամբ, որի սաները համալրեցին հանրապետության լավագույն մշակույթային օջախները: Այսօր այս դպրոցի լավագույն ավանդույթները շարունակում են տաղանդավոր երիտասարդները` Նախկին սաներ` Արա Հակոբյանը, Սամվել Գրիգորյանը և շատերը, որոնք իրենց կազմակերպչական գիտելիքներով նպաստում են համայնքային և այլ կարգի միջոցառումների կազմակերպմանն ու անցկացմանը, հաջողությամբ ներկայացնում են Մեծամորը մշակույթի բազմաժանր բնագավառում: Մեծամորը թատերական աշխարհում ունի իր վառ ներկայացուցիչը, հանձինս Սունդուկյանի անվան դրամատիկական թատրոնի դերասանուհի Մարջան Ավետիսյանի: Ուշագրավ էր նաև մշակույթի տանը գործող ազգագրական երգի պարի համույթի գործունեությունը` լուսահոգի Սամվել Սարգսյանի ղեկավարությամբ: Ռազմիկ Գեղամյանի տնօրինությամբ գործող մշակույթի պալատը իր գործող մշակութային խմբերով և այն ղեկավարող նվիրյալներով նպաստում է երիտասարդ սերնդին գեղեցիկի հետ հաղորդակցմանն ու արվեստի ու մշակույթի աշխարհում ինքնության հաստատմանը: Արվեստի բնագավառի ամենացայտուն ու վառ ներկայացուցիչն է մեր նախկին համաքաղաքացի, ճանաչված օպերային երգիչ` ՀՀ վաստակավոր արտիստ Գևորգ Հակոբյանը, որը լավագույն իր կատարումներով ներկայացնում է մեր երկիրը միջազգային բարձր բեմերում: Մեծամորի Շարլ Ազնավուրի անվան արվեստի դպրոցը` Անահիտ Ասատրյանի երեք տասնյակից ավել տնօրինությամբ շարունակում է իր լավագույն ավանդույթները, այս կրթօջախի լավագույն սաներից է նաև Աշոտ խաչատրյանը, որի վարպետ կատարումները հիացմունք են պատճառում արվեստասեր հասարակությանը: Նոր ծագող աստղ է Թաթուլ Համբարձումյանը, որի հնչեցրած դուդուկի մեղեդին գերեց ու հուզեց ցեղասպանության 100 ամյակի միջոցառման մասնակիցներին: Արվեստագետ սերնդի աճեցման ու դաստիարակման գործում մեծ է նաև իրենց գործին հավատարիմ այն արվեստագետ ուսուցիչների աստղաբույլը, որը գեղեցիկն է սերմանում մանուկ հոգիներում, այսօր էլ երախտիքի զգացումով հիշվում են արվեստի դպրոցի նախկին տնօրեն` տիկին Ագատիին, ուսուսչուհի` տիկին Ջուլիետային, իրենց գործի վարպետներ Տիգրան Պատարյանին, Գագիկ Մամյանին, Արայիկ Բաղդասարյանին և շատերին, որոնք շարունակում են իրենց լուսավոր ու շնորհակալ աշխատանքն ու գործունեությունը: Երաժշտական աշխարհում փայլում են Սմբատ Խալաթյանը, Լուսինե Աբրահամյանը, Նարե Գևորգյանը` վոկալ երգեցողության երիտասարդ հրաշալի կատարողները, որոնք հայտնի ու սիրված անուներ են, բազմաթիվ փառատոնների, մրցանակաբաշխությունների հաղթողներ և հեռուստատեսային երաժշտական հաղորդումների մշտական մասնակիցներ: Մեծամորը հայտնի է իր ստեղծագործող մարդկանցով, նկարիչներով, գրողներով, քանդակագործներով, փորագրողներով և ժողովրդական արհեստների ինքնաոճ վարպետներով: Մարդիկ մինչ օրս էլ սիրով են հիշում ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ` լուսահոգի Էլմիր Սարուխանյանին, կյանքից վաղաժամ հեռացած վաստակավոր նկարիչ Ապետ Ալեքսանյանին, որոնց կտավները իրենց գունային լուծումներով և ասելիքի արտահայտչությամբ, ժանրային ինքնատիպությամբ ոչ միայն քաղաքի, այլ մեր մշակույթի հարստությունն են: Այս գործի նվիրյալներից է բազմատաղանդ նկարիչ` կերպարվեստի ուսուցչուհի Ռիտա Սարգսյանը, որը հաճախ է կազմակերպում ստեղծագործական ցուցահանդեսներ, հաղորդակից դարձնելով համայնքի բնակիչներին թե իր և թե իր սաների բազմաժանր ստեղծագործություններին: Մակրամեի ժանրում հրաշալի աշխատանքներ ունի բազմաշնորհ` տիկին Անահիտ Բաբայանը, տիկին Անահիտ Աբրահամյանը, որը նաև հրաշալի կտավների հեղինակ է, ասեղնագործության բնագավառում տիկին Հրանդուխտ Հովհաննիսյանը: Ստեղծագործական բնագավառի մարդկանց փաղանգը ամբողջանում է քանդակագործներով ու փորագրողներով, Մարդիկ մինչ օրս հիացմունքով են հիշում լուսահոգի քանդակագործ Աշոտ Թովմասյանի փղոսկրի ու կորալների վրա արված փորագրություններն ու քանդակները, նրա նուրբ ձեռքերից արարված կամեաները: Այս գործի լավագույն ներկայացուցիչներից են Արտակ Ասատրյանը, որի փայտի վրա արված նրբահյուս փորագրություններն ու քանդակները խոսում են նրա ինքնաոճ արվեստի մասին, իրենց նուրբ կատարմամբ ու արտահայտչականությամբ ի ցույց են դնում երիտասարդ արվեստագետի տաղանդն ու հմտությունը: Խաչքարագործության ավանդույթները շարունակում է Բենիկ Բաբախանյանը, որի մտահղացած պատկերային ու քանդակային լուծումները նոր բովանդակություն ու իմաստ է տալիս ժողովրդական արվեստի հնագույն այս ճյուղին: Գրական ստեղծագործական կյանքում հայտնի են ՀՀ գրողների միության անդամներ` Սիրակը, Սերունցը և Հայաստանի գրողների միության անդամ` լուսահոգի Ֆերդինանդ Մուրադյանը /Ռութ/: Խոսքի ասելիքով, բանաստեղծական քերտվածքի կառուցվածքով, բազմաժանրությամբ ու փիլիսոփայական գրական աշխարհընկալմամբ մեծամորցի գրողները հարստացրին հայ գրական կյանքը իրենց ստեղծագործություններով, ինչպես նաև ժանրային ինքնատիպության առումով նորություն հաղորդեցին գրական աշխարհին: Իրենց ստեղծագործություններով հայտնի են տիկին Լիաննա Հակոբյանը, Անահիտ Հայրապետյանը, Լեյլա Պետրոսյանը, Օլյա Միրզոյանը, գրոտեսկի ժանրում Ֆրեդ Գրիգորյանը, Սուրիկ Հակոբյանը և շատերը, որոնց բանաստեղծությունները հագեցված են լիրիկական քնքշանքով, խոսքի խորությամբ ու ստեղծագործական նուրբ ու ինքնաոճ արտահայտչականությամբ: Կրկեսային օրիգինալ ժանրի ներկայացուցիչ է մեր համաքաղաքացի` Ռուսաստանի Դաշնության մայրաքաղաքում բնակվող և այնտեղ իր գործունեությամբ հանդես եկող Արտակ Հարությունյանը: Քաղաքի հետաքրքիր ու տաղանդավոր մարդկանց շարքը անվերջանալի կարելի է շարունակել, քանի որ կյանքը և ժամանակը ի հայտ են բերում նոր տաղանդներ ու մասնագիտություններ, հնին տալով նոր շունչ, առաջ մղում ապագան…Նրանք մշտապես մեր կողքին են, հետաքրքիր, տաղանդավոր, քաղաքի գունապնակը զարդարող այդ հրաշալի մարդիկ: Իրենց մարդկային հմայքով ու երկարատև աշխատանքային գործունեությամբ համաքաղաքացիների սերն ու վստահությունն են վայելում կապի հանգույցի պետ Աբրահամ Միրզոյանը, ոստիկանության Մեծամորի բաժանմունքի նախկին պետ Հրաչիկ Քարամյանը, ոստիկանության համակարգում երկարատև տարիներ տարբեր բաժիներ ղեկավարած` լուսահոգի Ֆրեդիկ Գրիգորյանը, ԱԱԾ Մեծամորի բաժնի նախկին պետեր` Սամվել Սուքիասյանը և Գրիշա Գասպարյանը համակարգի նախկին աշխատակից Մուշեղ Շահինյանը, ՀԱԷԿ նախկին տնօրեններ` Վարդանյանը, Գագիկ Մարկոսյանը, նույն հիմնարկությունում տարբեր բաժիներ ու արտադրամասեր ղեկավարած` ինժեներական կոլեկտիվի արհեստավարժ փունջը հանդիսացող նախկին ու ներկայիս աշխատակիցները: Մեծամորի անմահացած հերոսները. 1988 թվականից սկսված Արցախյան պահանջատիրությունը վերածվեց ազգամիջյան հակամարտության, որի արդյունքում սկսվեց հայերի զանգվածային տեղահանությունն ու բռնարարքները, ի վերջո այն հանգեցնելով պատերազմի: Հայրենիքի սահմանների ու Արցախի բնակավայրերի պաշտպանության գործում մեծ դեր ունեցան մեծամորցի հայրենասերներից կազմավորված ջոկատներն ու տարբեր նշանակության մարտական ստորաբաժանումները: Հարյուրավոր մեծամորցիներ անդամագրվեցին ազգային ազատագրական սրբազան գործին, նրանցից շատերը փայլեցին խիզախությամբ ու սխրանքներով, հակառակորդին ցույց տալով հայկազուն անկոտրում ոգին, հայկյան պողպատի շլացնող փայլն ու պատժող սայրը: Նրանցից շատերը անմահացան հերոսաբար ընկնելով մարտի դաշտում, շատերն էլ համալրեցին անհայտ կորածների ցուցակը: Մեծամորը մշտապես է հիշում իր խնկելու արժանի որդիներին, սգում նրանց կորուստն ու անհայտությունը: Մինչ օրս էլ իրենց որդիներին ու հայրերին պատերազմ ճամփած ընտանիքները սպասում են անհայտությունից նրանց վերադարձին… Հայրենիքին իրենց կյանքը զոհաբերեցին ազգային ոգին կրող, քաղաքի լավագույն սերուցքը հանդիսացող նրա զավակները: Ակնածանքով ու խոնարհումով հիշում ենք մարտի դաշտում խոնհարված` Խաչիկ Փոթուրյանին, Մուշեղ Քոչարյանին, Ռազմիկ Աղաբեկյանին, Էդիկ Առաքելյանին, Սուրիկ Ավանեսյանին, Գևորգ Սահակյանին: Մարտական առաջադրանքից չվերադարձան` Իսրայել Եղիազարյանը, Սուրեն Խաչատրյանը, Արամ Ստեփանյանը, Սուրեն Տեպիկյանը, Գուրգեն Քերոբյանը, Սուրիկ Ստեփանյանը: Հավերժ փառք մեր խիզախ ու քաջարի հերոսներին, որոնք իրենց անունը սրբացրեցին հայոց հնադարյա ու փառավոր պանթեոնում: Պատերազմում զոհվածների հիշատակը հավերժացված է քաղաքային գերեզմանոցում կառուցված հուշապատով: Քաղաքապետ Ռոբերտ Գրիգորյանի կողմից 2009 թվականին հանգստյան գոտում կառուցված հուշարձան կոթողն էլ ամբողջացրեց բոլոր հերոսների անուները և ամեն տարի հուշարձանի մոտ կատարվում են խնկարկման արարողություն և պատերազմի մասնակիցների, քաղաքի բնակիչների համար ազգային ազատագրությանը նվիրված հիշարժան միջոցառումներ: Պատերազմի մասնակիցներ. Ազգային ազատագրական պատերազմին իրենց դերակատարությունը ունեցան նաև շատերը, որոնք ոչ պակաս խիզախությամբ ու արիությամբ այսօր էլ մեր կողքին են ու վայելում համընդհանուր սեր ու վստահություն: Նրանցից շատերը անդամագրվեցին դաշտային “Արծիվ”, “Տիգրան Մեծ”, “Անկախության Բանակ”, “ՀԱԲ”. “5-րդ բրիգադ” և այլ մարտական ստորաբաժանումներին: Շատ են հերոսական դրվագներն ու դրամատիկ պահերը մասնակիցների հուշերում: Քաջության ու ավեհերության ժամերն ու րոպեները, հաղթանակի բերկրանքն ու կորստի ցավը… Ականի վրա պայթած հետևակի բեռնատարն ու ընկերների կորուստը: Կազմավորված ազգային բանակի հաղթարշավն ու թշնամու խայտառակ փախուստը, խրամատում մենակ մնացած զինվորի սխրանքն ու տանկիստի անվեհերությունը, թշնամու գնդակի տարափների տակ առաջ գնալու կամքն ու ընկերների հատու ոգին, գնդացրի կարկտահար կրակոցների տակ վիրավոր ընկերոջը փրկող զինվորի սխրանքը, ընկերովի կիսած մի պատառ հացն ու վերջին ծխախոտը, լքված ու այրվող բնակավայրերի ծխահոտը, տանկի վրա նետված չպայթած նռնակի համար ափսոսանքն ու տանկը լքած թշնումու զավեշտալի վիճակը, հակառակորդի խփված կործանիչի պատճառած ուրախությունը: Յուրաքանչյուր զինվոր իր պատմությունն ունի, իր պատերազմը, նրա դրոշմված պատկերները: Այդ հուշերը իրենց կյանքի անբաժան մասն են, այն նաև մեր հուշերն են, մեր բոլորի պատկերը: Ազատամարտիկների մարտական անպարտելի փաղանգի մասնակիցներից են` Աշոտ Գրիգորյանը, Կարապետ Կարապետյանը, Մնացական Փանոսյանը, Միքայել Վիրաբյանը, Էդվարդ Ղումաշյանը, Մուշեղ Քոչարյանը, Նորիկ Ղումաշյանը, Դանիել Սարիբեկյանը, Հովհաննես Մխոյանը, Կորյուն Չոլոյանը, Դավիթ Հովհաննիսյանը, Սաշա Ավետիսյանը, Մնացական Կիրակոսյանը, Սպանդար Աբաջանը, Արամ Գրիգորյանը, Արմեն Ծատուրյանը, Համլետ Միքայելյանը, Վահրամ Պողոսյանը, Մայիսը, Պավլիկը, Գառնիկը, Արշակը, Հունանը, Հակոբը… Նրաք հարյուրներն են, հերոս ու առնական տղաներ, որոնք ունեն պատիվ ու անուն, իրենց մարտական ուղու և գործի արժևվորում: Անուրանալի է նրանց դերը դժվարին ու արյունով ձեռք բերված հաղթանակների գործում: ԵԿՄ Մեծամորի տարածքային գրասենյակը այսօր նրանց հավաքատեղին է, համախմբում է նրանց, որտեղ կան հրաշալի հուշեր, պատկերներ, կերտված այդ մարդկային կենսագրություններով… Նախասրահում լավ ձևավորված ստենդները պատմում են նրանց մասին, իսկ ցուցանմուշները խոսում են անցած ու դեռ չավարտված պատերազմի մասին… Պատերազմի մասնակիցների շարքում պետք է հիշենք նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վետերաներին, որոնց սխրանքը միշտ վառ է համաքաղաքացիների հուշերում, այսօր նրանց շարքերը նոսրացել են, բայց մեզ հետ են հայրենական պատերազմի վետերաններ` Պավել Բարսեղյանը, Սուրեն Աղաջանյանը և Ավագ Գրիգորյանը: Պատերազմի մասնակիցները մշտապես գտնվում են քաղաքապետ Ռոբերտ Գրիգորյանի հոգածության ներքո: Ամեն տարի հիշարժան օրերին նրանց համար կազմակերպվում են հյուրընկալություններ և մեծարման հանդիպումներ, ցերեկույթներ: Մեծամորն այսօր. 2008 թվականի ՏԻՄ ընտրություններում /երկրորդ անգամ 2012թ./, Մեծամորի քաղաքապետի պաշտոնը ստանձնեց երիտասարդ ու ավյունով լեցուն, առաջադեմ արժեքային հայացքներ կրող մեր համաքաղաքացին` պարոն Ռոբերտ Գրիգորյանը: Պաշտոնը ստանձնելու առաջին օրվանից պարոն Գրիգորյանը մտահղացավ շինարարական ու բարեկարգման, քաղաքի շենացման գործուն ծրագիր, որը հաջողությամբ կյանքի կոչեց իր կառավարման ժամանակահատվածում: Արդեն 2009 թվականին կատարվեց պատերազմի մասնակիցներին նվիրված հուշարձան կոթողի հիմնարկեքը: Նույն տարում վեր հառնեց ճարտարապետ Մերուժան Նալբանյանի նախագծած հուշարձանը, որը համընկավ քաղաքի հիմնադրման 40 ամյա հոբելյանական միջոցառմանը: Այն շուքով ու մեծ խանդավառությամբ նշվեց այլ քաղաքներից ժամանած ու տարբեր բնագավառներ ներկայացնող հյուրերի, համայնքային կառույցների աշխատակիցների ու քաղաքի բնակիչների մասնակցությամբ: Այս աշխատանքներով սկսվեց Մեծամորի շինարարական, կանաչապատման ու բարեկարգման աշխատանքների լայն գործընթացը, որը հաջողությամբ շարունակվում է անկախ ֆինանսական դժվարություններից: Հետագա տարիներին ամբողջացվեց ու նոր տեսք ստացավ քաղաքի հանգստի գոտին, կառուցվեցին սպասարկման ու հանգստի անցկացման նոր վայրեր, ծառուղիներում տեղադրվեցին քաղաքային նստարաններ, կարգավորվեց փողոցային լուսավորության, ճանապարհների անհարթ ու անանցանելի մասերի հարթեցման, մայթեզրերի կառուցման շինարարական լայն աշխատանքներ: Լուծում ստածան քաղաքաշինական նշանակության մի շարք հարցեր, հնարավոր իրողություն դարձավ քաղաքի բնակելի շենքերի տանիքների հիմնանորոգման խնդիրները, նորացվեցին քաղաքի բնակելի և հասարակական նշանակության մի շարք շենքերի տանիքները: Վերանորոգման աշխատանքներ կատարվեցին վարչական ու համայնքային ենթակայության շենքերում ու հիմնարկություններում: Մեծամորի այցեքարտերից մեկն էլ դարձավ 2012 թվականին հանգստյան գոտում կառուցված շատրվաները, որը ոչ միայն փոխեց քաղաքի դիմագիծը, այլ դարձավ մեծամորցիների հանգստի անցկացման սիրված վայրը: Այսօր էլ բազմաշնորհ քաղաքապետ `պարոն Ռոբերտ Գրիգորյանը շարունակում է իր սկսած շինարարական ու կառուցողական գործունեությունը, կան նոր մտահղացումներ ու ծրագրեր որոնց իրագործումը ի շահ է ծառայելու համայնքի հետագա բարգավաճման գործին: Համայնքի ավագանու, բազմավաստակ ու նոր աշխատակիցների, համայնքային ենթակայության հիմնարկությունների հետ միասին հարգարժան քաղաքապետը կերտում է Մեծամորի ապագան: Տեղական ինքնակառավարման մարմինը. Քաղաքապետի որոշումների ու պլանային աշխատանքների հաստատման, քաղաքում եղած խնդիրներին ու բնակիչների հնչեցրած հարցերին ուղղություն տալու համար մեծ է համայնքային ավագանու դերը: Ավագանու նիստերի ընթացքում նրանց կողմից հնչեցված հարցերը մշտապես բարյացակամորեն են ընդունվում քաղաքապետ` պարոն Ռ. Գրիգորյանի կողմից, ստանում աջակցություն և հնարավոր լուծումներ: Ավագանու անդամներ` Արմեն Արտենյանը, Գնել Գաբոյանը, Աշոտ Մկրտչյանը, Մասիս Ղուլիջանյանը, Մեսրոպ Փոթուրյանը, Կարապետ Մնոյանը, Արարատ Մարտիրոսյանը, Հայկ Հովհաննիսյանը, Սուրեն Ղումաշյանը, Գևորգ Հովհաննիսյանը և Հերմեն Հովհաննիսյանը ակտիվորեն են մասնակցում նիստերին և հետևողական են հաստատված որոշումների իրագործման ու կատարման ուղղությամբ: Համայնքի ղեկավարի աշխատակազմը` իր հին ու նոր` բանիմաց, փորձառու աշխատակիցներով քաղաքապետի առաջին օգնականն ու ծրագրավորված աշխատանքների կատարողն է: Քաղաքապետի տեղակալ` պարոն Սամվել Գալստյանը իր իրավաբանական մասնագիտության ու երկարամյա աշխատանքային գործունեության շնորհիվ, ոչ միայն աշխատակազմի, այլ քաղաքի բնակիչների օգնականն է և բարի խորհրդատուն: Նրանց կողմից բարձրացված հարցերին մշտապես դրական լուծում ու հնարավոր ելք առաջարկողը: Պարոն Ս. Գալստյանի մարդկային ու մասնագիտական կարողությունները բարձր են գնահատում ոչ միայն քաղաքապետը, համակարգի և աշխատակազմի մասնագետները, այլ Մեծամորի քաղաքացիները, որի հանդեպ բոլորը տածում են մեծ հարգանք և վստահություն: Համայնքի ղեկավարի աշխատակազմի քարտուղար` երիտասարդ ու աշխատանքային ավյունով լեցուն Նինա Թաթևոսյանը հրաշալի գիտի իր գործը և հմտորեն է կազմակերպում աշխատակազմի աշխատակիցների աշխատանքը: Աշխատակազմի ֆինանսական գծով գլխավոր մասնագետ` տիկին Ֆլորա Բավեյանը, ներքին աուդիտի բաժնի պետ Քնարիկ Գալստյանը, առաջատար մասնագետներ` Սուրեն Հակոբյանը, Վահագն Սահակյանը, Լեյլա Պետրոսյանը, Մարտին Ավետիսյանը, Նաիրա Մարկոսյանը, Մարինե Վարդազարյանը, Լիլիթ Թադևոսյանը, Անահիտ Հակոբյանը, պայմանագրային աշխատակիցներ` նախկին աշխատակազմի քարտուղար` տիկին Գոհարիկ Գրիգորյանը, ցանցային ադմինիստրատոր Արտակ Բաբախանյանը և ուրիշներ հմտորեն ու սիրով են կատարում իրենց պարտականությունները, որը զուգորդված է տարիների փորձով ձեռք բերված մասնագիտական հմտություններով և աշխատանքի հանդեպ ունեցած պատասխանատվությամբ: Մունիցիպալ համակարգում անցած տարիները նշանավորվեցին նրանով, որ էլ ավելի կատարելագործվեցին աշխատանքների կազմակերպման և քաղաքացիներին սպասարկման ժամանակակից մեթոդներն ու ծրագրերը: Ժամանակակից տեխնոլոգիական նորամուծությունները մունիցիպալ կառավարման համակարգ և անցած տարիների գործունեությունը ցույց տվեց, որ համայնքի և քաղաքապետարանի ծառայության ոլորտի զարգացման առումով արդարացված էր տեղեկատվական համակարգի ձևավորումը, որի առաջին դրսևորումը եղավ 2003 թվականին "Մեծամոր" շաբաթաթերթի լույս ընծայումը: Վերջինս ոչ միայն կրում է մունիցիպալ համակարգի թափանցիկության ու հրապարակայնության գաղափարը, ինչը էական նշանակություն ունի, այլև նպաստում է ՏԻՄ աշխատանքային գործընթացներում ձեռքբերումների ու առկա հիմնահարցերի բացահայտմանը: Քաղաքապետարանի ենթակայության հիմնարկությունների կողմից ներկայացված թղթակցությունները, տեղական ինքնակառավարման մարմիններին առնչվող իրավական ակտերը, հոդվածներն ու այլ կարգի հրապարակումները ոչ միայն ուղղված էին տեղեկատվության աղբյուր ստեղծելուն, այլև քաղաքապետարանում կատարվող տեղաշարժերն ու նորությունները քաղաքացիների համար առավելագույնս մատչելի դարձնելուն և նրանց քննարկումներին ներկայացնելուն: Մեծամորի քաղաքապետարանի մասնագետների կողմից ստեղծվեց "Մեծամոր Metsamor city" կայքը: Այնուհետև ներդրվեց “Մեծամոր քաղաքային համայնք” ՏՀՎԶԿ հկ-ի կողմից ստեղծված կայքը: կայքերում ստեղծված բաժիները հնարավորություն են տալիս կայքի հաճախորդներին գրանցվելու և մշտապես ունենալու իրենց էջը: Հնարավորություն է ընձեռնված ունենալու Բլոգ, Լուսանկարների ալբոմ, մասնակցել Ֆորումի քննարկումներին, թողնել հայտարարություններ և հարցեր ուղղել քաղաքապետարանի ադմինիստրացիային, դիտել պաշտոնական և հասարակական կյանքին առնչվող նյութեր, մասնակցել վարկանիշային հարցումներին, ինչպես նաև օգտվել այլ ծառայություններից: Մեր համայնքի քաղաքացինները մուտք գործելով վիրտուալ աշխարհ էլ ավելի կօգտագործեն իրենց քաղաքացիական մասնակցությունը մեր համայնքի առջև ծառացած խնդիրների բացահայտմանը, սակայն պետք է հուսալ, աշխատակազմն ամեն ինչ կանի հրապարակվող նյութերի ու հոդվածների հանդեպ հասարակական հետաքրքրությունը մեծացնելու, ինչպես նաև շահագրգիռ քաղաքացիների առաջարկների ու անաչառ վերաբերմունքի արտահայտողը դառնալու ուղղությամբ: Արդիականացվել են նաև սպասարկման տարբեր գործառույթներ, հարկերի ու տուրքերի հավաքագրման, փաստաթղթաշրջանառության փոստային գրությունների ստացման ու առաքման, հաշվետվությունների ու այլ կարգի գրությունների կազզման ու ներկայացման գործընթացները: Ժամանակակից տեխնոլոգիաների զարգացման ու էլեկտրոնային կառավարման շնորհիվ աշխատանքների կազմակերպումը և սպասարկումը դարձել է ժամանակակից պահանջներին հարիր և շարունակում է էլ ավելի է կատարելագործվել: Համայնքային ենթակայության հիմնարկությունները. Համայնքի առջև ծառացած խնդիրներին և առօրյա հարցերին օպերատիվ լուծում տալու նպատակով քաղաքապետ Ռոբերտ Գրիգորյանի կողմից ամենօրյա ուշադրության կենտրոնում է գտնվում համայնքային ենթակայության հիմնարկությունները: ,,Մեծամորի Բարեկարգում” կազմակերպության աշխատանքները, որը իրականացվում է կազմակերպության տնօրեն Վահրամ Հակոբյանի և նրա գլխավորած կոլեկտիվի աշխատակիցների կողմից: ,,Մեծամորի Բարեկարգում” կազմակերպության տնօրեն` Վահրամ Հակոբյանը, իր գործունեությամբ ավելի մոտ գտնվելով մեր քաղաքի բնակչությանը և քաջատեղյակ լինելով համայնքի պայմաններին, ղեկավարելով քաղաքապետարանի կարևորագույն կառույցը, այսօր մեծ պատասխանատվությամբ է մոտենում համայնքի առջև ծառացած խնդիրներին ու հոգսերին: Բնակարանային ֆոնդի և հասարակական վայրերի սպասարկում, սանիտարական մաքրում, աղբահանություն, բարեկարգում, կանաչապատում. ահա այն կարևոր բնագավառների ոչ լրիվ ցանկը, որոնց գործունեության կազմակերպումը կազմակերպության խնդիրն է: Մշտական ուշադրության կենտրոնում են նաև համայնքի խմելու և ոռոգման ջրագծերի և ջրամատակարարման բարելավման ու զարգացման հարցերը: Կազմակերպության ճարտարագետ` Աշոտ Զաքարյանի, երկարամյա աշխատակիցներ` գլխավոր հաշվապահ` Ալվարդ Հարությունյանի, հաշվապահ Էմմա Արսենյանի, հյուրանոցաառողջարանային բաժնի պետ` Արմեն Գևորգյանի, ու մյուս բոլոր աշխատակիցների անձնվեր աշխատանքի շնորհիվ է, որ այսօր տեսանելի են կատարված աշխատանքները: Կազմակերպության կարևոր օղակներից մեկն էլ ԲՇՏ ծառայությունն է, որը գլխավորում է բազմամյա բաժնի պետ` տիկին Քնքուշ Խաչատրյանը: Ամեն ամիս Մեծամորի ԱԾ-ն /Անձնագրային ծառայություն/ հաշվետվություն է տալիս բնակչության հանման և հաշվառման վերաբերյալ: Յուրաքանչյուր տարի զինկոմիսարիատ են ներկայացնում զինակոչային տարիքի 16 և բարձր տարիքի պատանիների ցուցակ: Քաղաքապետարան է ներկայացվում 16-30 տարեկան արական սեռի բնակիչների մասին տեղեկություն: Զինկոմիսարիատին և ոստիկանությանը ներկայացվում է քաղաքից բացակայող զինակոչային տարիքի պատանիների վերաբերյալ տեղեկանքներ: Այցելություններ են կատարվում բնակարաններ, իրականացվում են ստուգումներ, և կազմվում ակտեր: Բնակչության մասին տրվում են բնութագրեր, որոնք հաշվառվում են ոստիկանությունում: ԲՇՏ կողմից տրվում են մեր բնակիչներին նաև այլ կարգի տեղեկանքներ` բնակության, գրանցման, ընտանիքի անդամների և այլնի մասին: Նպատակասլաց ծրագրերի շնորհիվ օրեցօր էլ ավելի է բարձրանում կազմակերպության կողմից իրականացվող աշխատանքների արդյունավետությունը և ավելի կատարելագործվում բնակչության հետ տարվող աշխատանքները: Համայնքի բնակելի շենքերի բնակիչների անունից գոհունակության և շնորհակալության բազմաթիվ խոսքեր են հայտնվել Մեծամորի քաղաքապետ` պարոն Ռոբերտ Գրիգորյանին և հիմնարկության տնօրեն Վահրամ Հակոբյանին, ցուցաբերված գործնական, սրտացավ օժանդակության և մարդկային վերաբերմունքի համար, որով լուծվեց տարիներ շարունակ շատ շենքերի բնակիչներին հուզող ջրամատակարման, ջրահեռացման և կարծես անլուծելի թվացող շարքից դուրս եկած տանիքների կապիտալ նորոգման խնդիրը: Ծավալված աշխատանքները և քաղաքում կատարված դրական տեղաշարժերը, իհարկե, վկայում են համայնքի ղեկավարի սրտացավ վերաբերմունքի և ,,Մեծամորի Բարեկարգում” կազմակերպության տնօրեն` պարոն Վահրամ Հակոբյանի և նրա կոլեկտիվի սրտացավ աշխատանքի մասին, որը, հույսով ենք, առաջիկայում ավելի ծավալուն եւ տեսանելի կլինի: Մնում է ցանկանալ հիմնարկության երիտասարդ ղեկավարին և աշխատակիցներին բարի երթ` իրենց հանրաշահ, ազնիվ աշխատանքում: Մեծամորի Շարլ Ազնավուրի անվան արվեստի դպրոցը, իր երկարամյա բազմաշնորհ տնօրեն` տիկին Անահիտ Ասատրյանի գլխավորությամբ հաջողությամբ շարունակում է կրթոջախի լավագույն ավանդույթները: Բազմաթիվ են անցկացված միջոցառումներն ու տարբեր փառատոներից ստացված մրցանակներն ու դիպլոմները: Հրաշալի կոլեկտիվի զարդը կազմում են շնորհաշատ սաները, նրանց ուսուցիչները, որոնք իրենց նվիրումի ու մասնագագիտական հմտությունների շնորհիվ, հանձինս իրենց տաղանդավոր սաների համալրում են արվեստի աշխարհը: Դպրոցը ունի լավ ճանաչում ոչ միայն մարզում ու հանրապետությունում, այլ նրա սահմաններից դուրս: Նրա նախկին շրջանավարտները հաջողությամբ նվաճում են արտասահմանյան լավագույն բեմերը, որի վառ ներկայացուցիչը օպերային ճանաչված երգիչ Գևորգ Հակոբյանն է: Դպրոցում այսօր ծնունդ են առնում նոր աստղեր, նոր անուններ, որոնք արդեն իրենց գերող կատարումներով հիացմունք են պատճառել շատերին…Բարի երթ այս հրաշալի կոլեկտիվին իր լուսավուր ու պայծառ ճանապարհին: Մշակույթի տունը այն սիրված վայրն է, որտեղ իրենց հանգիստն են անցկացնում քաղաքի բնակիչները, մասնակցելով պաբերաբար անցկացվող տարբեր մշակութային միջոցառումներին: Մշակույթի պալատի տնօրեն Ռազմիկ Գեղամյանի կոլելեկտիվը մշտապես լավագույն ձևով է սպասարկում քաղաքացիներին, նրանց տարիներով ձեռք բերված փորձը և գիտելիքները հմտորեն են օգտագործվում քաղաքացիների մշակութային պահանջների բավարարման գործում: Մշակույթի տանը մշտապես գործում են տարբեր խմբակներ, որոնց սիրով է մասնակցում քաղաքի պատանի սերունդը, այն ունի իր լավագույն ավանդույթներն ու կենսագրությունը, ձեքբերումները…Պարբերաբար են անցկացվող քաղաքային, մարզային, հանրապետական ու այլ նշանակության միջոցառումները: Մշակույթի պալատում հանդես են եկել ճանաչված շատ արվեստագետներ ու մշակութային բնագավառի գործիչներ, պետական ու քաղաքական ճանաչված գործիչներ… Մասսայական գրադարանը մնում է Մեծամորի քաղաքացիների նախընտրած սիրված օջախը: Տարիներ շարունակ այն եղել է կրթության, գրական հեքիաթային աշխարհին հաղորդակցվելու լավագույն կենտրոնը: Գրադարանի տնօրեն` տիկին Փիրուզա Մալխասյանը իր երկարամյա մասնագիտական փորձառությամբ լավագույնս է կազմակեպում նրա աշխատանքները: Գործող երեք բաժիները մշտապես լիքն են ըներցասեր աշակերտներով, ուսանողներով ու տարբեր մասնագիտության տեր քաղաքացիներով: Պարբերաբար են անցկացվող գրական ցերեկույթները, հիշարժան օրերին նվիրված միջոցառումները: Գրադարանի կոլեկտիվը հմտորեն ու բարյացակամ է կատարում իր աշխատանքը, որը բարձր են գնահատում գրադարանի մշտական այցելուները: Քաղաքում գործում է նաև պատանի տեխնիկների կայանը, որի նվիրյալ Վահրամ Մելքոնյանը իր սաների հետ միասին շարունակում է հին ու բարի ավանդույթները: Նրանց կողմից ստեղծած ավիամոդելները քիչ մրցանակներ չեն բերել հանրապետական մրցությունների ժամանակ: Պատանի տեխնիկների կայանում կան նոր մտահղացումներ ու գաղափարներ, որոնց իրագործման համար կա նրանց սերը և հետաքրքրությունը իրենց սիրված ղեկավարի հմտության ու գործի հանդեպ: Քաղաքում գործող երեք մսուր մանկապարտեզները շարունակում են ծառայել իրենց գործին: Նրանք միշտ գտնվում են քաղաքապետի հոգածության ներքո: Մանկապարտեզների երկարամյա փորձառու տնօրեններ` տիկին Լաուրա Աբրահամյանը /թիվ 4/, Գայանե Հակոբյանը /թիվ3/, և տիկին Մարինե Խաչատրյանը /թիվ 2/ շարունակում են մանուկների կրթության ու դաստիարակության լուսավոր ու պատասխանատու գործը: Մանկապարտեզներում ձևավորվել է հմուտ մասնագետների ընտրանի, որոնք սիրով լծված են դաստիարակչական ու մեթոդական աշխատանքներին: Նրանց շնորհիվ է ձևավորվում մանուկ հոգիներում գեղեցիկի ընկալումը, երգը, պարը, ասմունքը և արվեստի հանդեպ սերը: Պարբերաբար անցկացվում են տարաբնույթ ավանդական դարձած հանդեսներ, միջոցառումներ, որոնց սիրով մասնակցում են ծնողներն ու համայնքի ներկայացուցիչները: Բարձր է նրանց հանդեպ վստահությունն ու հարգանքը ոչ միայն քաղաքի ղեկավարության, այլ համաքաղաքացիների շրջանում: Քաղաքապետ Գրիգորյանի կողմից մանկապարտեզներին հատկացված միջոցներով հաճախակի են անցկացվում երեխաների համար կազմակերպվող էքսկուրսիանները և տարաբնույթ այլ կարգի միջոցառումները… Մեծամորի մարզադպրոցը` տնօրեն` Սուրեն Քոչարյանի գլխավորությամբ հաջողությամբ շարունակում է իր ձեռքբերումները և պահպանում բարի համբավը, որը գործում է մարզահամալիրում: Ֆուտբոլի, վոլեյբոլի, բասկետբոլի, հունա-հռոմեական ըմբշամարտի, ծանրամարտի և ատլետիկայի խմբերը մշտապես համալրվում են և մարզումները անցկացվում են հմուտ մարզիչների կողմից: Կա նաև քինգբոքսինգի, կարատեի և ակրոբատիկայի վարձակալական խմբեր: Մարզադպրոցի սաները մշտապես մասնակցում է հանրապետական ու միջազգային մրցաշարերին և քիչ չեն մրցանակներն ու մեդալները տարբեր մրցաձևերից: Քաղաքի կրթական գլխավոր օջախներն են հանդիսանում առաջին դպրոցը, տնօրեն Գևորգյան և ավագ, երկրորդ դպրոցը` տնօրեն Մայիս Նիկողոսյան: Համայնքի հանրակրթական դպրոցները շարունակում են հին ավանդույթները շարունակելով մնալ երիտասարդ սերնդի կրթության կարևորագույն ու գլխավոր դարբնոցները: Ուսուցչական կոլեկտիվները նվիրումով են կատարում իրենց լուսավոր ու այնքան գնահատելի հանրաշահ աշխատանքը, շարունակելով գիտելիքներ սերմանել վաղվա ուսանողների հոգիներում…Նրանցից շատերը սիրված մանկավարժներ են, բարձր մարդկային արժեքներ կրողներ, որոնք վայելում են աշակերտության ու համաքաղաքացիների հարգանքը, նրանց կերպարը մնայուն է սերունդների սրտում, միշտ արժանի հիշատակման ու մեծարման… Համայնքում գործում են մի շարք հասարակական կազմակերպություններ ու քաղաքական կուսակցությունների սկզբնական կառույցներ: հասարակական կազմակերպություններից իրենց գործունեությամբ ակտիվ դերակատարում ունեն “Հուսո Կամուրջ”, “Ընտանիք և համայնք” և ԵԿՄ Մեծամորի տ/կ-ն: Հասարակական կազմակերպությունները մշտապես գտնվում են պարոն Ռ. Գրիգորյանի հոգածության ու հոգեբարձության ներքո, և քիչ չեն այն շնորհակալությունները, որ քաղաքապետը ստանում է այդ կառույցների ղեկավարներից, նրանց գործունեությանը աջակցելու համար: Քաղաքական կուսակցությունները ներկայացված են ՀՀԿ, ՀՅԴ, “Օրինաց երկիր”, “Ժառանգություն”, ՀՀՇ, ԲՀԿ, ՀԱԿ տեղական կառույցներով: Տեղական ու համապետական ընտրություններում այս կառույցները հանդես են գալիս մեծ ակտիվությամբ, ինչպես նախընտրական շտաբների կազմավորման, քարոզչության, վստահված անձանց, ինչպես նաև տեղամասային հանձնաժողովներում ըստ իրենց տեղերի անդամների ընդգրկմամաբ: ՏԻՄ ընտրություններում ակտիվ պայքար է ծավալվում ավագանու տեղերի, նաև քաղաքապետի թեկնածուի առաջադրման, ձայների ապահովման և անցկացման ընտրապայքարում: Ակտիվ կառույցներից մեկը ՀՀԿ Մեծամորի կազմակերպությունն է /հիմնադրվել է 1990 թվականին, կուսակցության լիազոր ներկայացուցիչ Մարտին Ավետիսյան/, որը ներկայացված է կանանց հարցերի հանձնախմբով, գաղափարախոսական ու երիտասարդական հանձնաժողովով ու թևով:Գործում են չորս ս/կ, որոնցից հները առաջին և երկրորդ ս/կ-են /կազմակերպության նախագահներ` Սամվել Գալստյան և Մարտին Ավետիսյան/: Կազմակերպությունը 2005 թվականից հրատարակում է “Արիաց Կանչ” ամսօրյան: Մեծամորի տեսարժան վայրերից է եկեղեցին և հանգստի գոտին իր հուշարձան կոթողով և շատրվանով: Երևան Արմավիր մայրուղու աջակողմյան մասում գտնվող պուրակը: Վարչական և մի քանի այլ նշանակության շենքերի ու համալիրների իրարից տարբերվող ճարտարապետական մտահաղացումները: Համայնքի հավատացյալ բնակիչները իրենց կրոնական զգացմունքներն ու հավատքը առ Աստված բավարարում են այցելելով “Սուրբ Ղազար” Առաքելական լուսավորչական եկեղեցի և բավականին ընդգրկուն բողոքական ուղղության Ավետարանչական աղոթատուն: Մեծամորցին լավատեսորեն է նայում իր ապագային, իր քաղաքի զարգացմանն ու բարգավաճմանը: ՀԱԷԿ-ի նոր էներգաբլոկի շինարարության, քաղաքի ենթակառուցվածքների հիմնանորոգման ու նոր բնակելիների կառուցման հետ նոր հույսեր ու ծրագրեր են արթնանում: Մնում է այն կյանքի կոչվի… Մեր խորին ներողությունն ենք հայտնում այն բոլոր արժանավորներին ու մեր քաղաքի հրաշալի մարդկանց, որոնք չհիշատակվեցին այս շարքում, բայց նրանց գործը և բարձր անունը կա մեր սրտերում, նրանց գիտեն ու գնահատում են քաղաքում և նրա սահմաններից դուրս: Քաղաքը ամբողջական ու հետաքրքիր է իր մարդկանցով, ինքնատիպ հումորով, պատմություններով, իր հոռետեսներով, կյանքին ու ապագային փարված լավատեսներով, տնային տնտեսուհիններով ու շքեղ կանանցով, հպարտ ու վեհ այրերով, խելոք ու չար երեխաներով, պահպանողական հայացքներով պապիկ տատիկներով, ազգային արժեքները սրբությամբ դավանող ընտանիքներով, կենսունակ զվարճախոսներով ու անվերջ պոկ չեկող զազրախոսներով, վարսավիրանոցներում ու բակերի զրուցարաններում քաղաքի նորություններն ու “երդումով պահված գաղտնիքները” իրար փոխանցող աննուղղելի բերանբացներով: Սա մենք ենք, մեր քաղաքը ամբողջությամբ… Արդեն կա մտահղացում ամբողջական մի այլ կարգի ժամանակագրություն կազմելու համար, որի համար նախադրյալներ ու գաղափարներ կան արդեն, մնում է հնարավորություն և ժամանակ այն ընթերցողի սեղանին դնելու համար: Թե ինչպիսին այն կլինի, ցույց կտա ժամանակը: Եվս մեկ անգամ հայցելով բոլորի ներողամտությունը հույս ենք տածում, որ հաջորդ հրատարակություններում ավելի ամբողջական պատկերացում կկազմվի քաղաքի ու նրան կյանք տվող մարդկանց մասին: Նոր ժամանակները բերում են նոր անուններ, նոր գործեր, ստեղծագործող ու բանիմաց մարդկանց ընտրանի, նրանք են կերտում իրենց ժամանակի պատմությունը, հիշատակման արժանի գործեր ու համընդհանուր առաջընթաց … Հարգանքներով` Մեծամորի քաղաքապետարան

ԱՂԱՎՆԻ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. ՆՈՐ ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԵՏ

Martos — Fri, 22 May 2015 09:21:37 GMT

Վիլնյուսի հիասթափությունները եվրոպական կողմից էին, Ռիգայում երջանիկ չեն Վրաստանն ու Ուկրաինան

Արեւելյան գործընկերության հերթական գագաթաժողովը, որ երեկ մեկնարկեց ու այսօր էլ շարունակվում է Եվրոպական խորհրդում նախագահող Լատվիայի մայրաքաղաք Ռիգայում, 2013թ. Վիլնյուսի գագաթաժողովից ու դրան հաջորդած հատկապես ուկրաինական իրադարձություններից հետո ավելի հավակնոտ օրակարգով ու ակնկալիքներով է փորձելու հասցեագրել այն խնդիրները, որ ԵՄ կողմից ընկալվում են որպես ռուսական ազդեցություն Արեւելյան գործընկերների վրա:

Եվրոպական Միության Արեւելյան գործընկերության ծրագիրն ավելի հավակնոտ դառնալու արդեն ոչ թե հիմքերն ունի, այլեւ դրսեւորումները: Նախապես ոչ այնքան խնդրահարույց ընկալվող տարածաշրջանն այժմ ԵՄ կողմից դիտարկվում է որպես ավելի բարդ, քանի որ արեւելյան գործընկերների վրա Ռուսաստանի ազդեցության արդյունքում եվրոպական ինտեգրման ուղղության համար պետք է բարձր վճարել, եթե ընդհանրապես այդ ուղղությամբ հնարավորություն կա նայելու:

Ամեն դեպքում, մինչեւ գագաթաժողովի հիմնական երկրների բարձրաստիճան ներկայացուցիչների հետ հանդիպումը ԵՄ ընդլայնման եւ եվրոպական հարեւանության ծրագրի հարցերով հանձնակատար Յոհաննես Հանը Պառլըմենտ մագազին-ում հրապարակված հոդվածում հայտարարել էր, որ Եվրոմիությունը ձգտելու է ավելի սերտ ու անհատական հարաբերությունների Արեւելյան գործընկերության բոլոր վեց երկրների` Հայաստանի, Ադրբեջանի, Բելառուսի, Վրաստանի, Մոլդովայի ու Ուկրաինայի հետ, անկախ ԵՄ հետ հարաբերությունների առումով այդ երկրների անհատական հավակնությունների մակարդակից:

Այս համատեքստում փաստացի Ռիգայի գագաթաժողովը վերահաստատելու,ամրապնդելու է Արեւելյան գործընկերության ռազմավարական նշանակությունը: Հանի խոսքերով, գագաթաժողովը վերաբերում է ԵՄ եւ իր վեց գործընկերների հարաբերություններին, եւ ուղղված չէ որեւէ երրորդ երկրի դեմ: Մինչդեռ դատողությունների ընդհանուր ուղղվածությունը, ինչպես նաեւ մեկնաբանություններն ավելի շուտ տեղիք են տալիս համոզվելու, որ թեեւ տեղի ունեցողն ուղղված չէ ուղղակիորեն Ռուսաստանի դեմ, բայց փորձ է արվում անել հնարավորը` հնարավոր նվազագույնի հասցնելու ռուսաստանյան ներգրավվածությունն ու ազդեցությունը նույն արեւելյան գործընկեր երկրներում:

Մյուս կողմից, դատելով եվրոպական տարբեր երկրների ղեկավար օղակների հայտարարություններից, բոլորը չէ, որ ցանկանում են ներգրավվել ու առավել եւս աջակցել Արեւելյան գործընկերության երկրներին ինչպես խոստումներ, այնպես էլ կոնկրետ ու նոր համաձայնագրեր առաջարկելու մոտեցմանը: ԵՎ սա էլ եւս մեկ հանգամանք է հապացույց այն տեսակետի, որ Հարեւանության ծրագրի շրջանակներում ԵՄ-ը ավելի շատ մտահոգ է Ռուսաստանին հակադարձելու ձգտմամբ, քան այն մարտահրավերներով, որոնց առաջ կանգնած են գործընկեր երկրները:

Մոտ 6 տարի առաջ Արեւելյան գործընկերության նախաձեռնության մեկնարկով Եվրոմիությունը փաստացի ավելի հեռահար առաջարկների էր պատրաստ` առաջարկելու իր հարեւանների ինտերգրում ԵՄ շուկա, մարդկանց շարժունություն, սերտ քաղաքական կապեր: Այսօր ակնհայտ է, որ հենց այդ ակնկալիքների իրագործելիության մեջ թերահավատ դառնալու պատճառով գործընկեր երկրներից «առաջանցիկները» հիասթափություն են ապրում:

Հաջողակներն ու ձախողակները

Այս անգամ գագաթաժողովում հավաքվել են գնահատելու ԵՄ եւ Արեւելյան գործընկերության երկրների հարաբերություններում գրանցված առաջընթացը Վիլնյուսի գագաթաժողովից հետո, ինչպես նաեւ հստակեցնելու եւ սկսելու հետագա քայլերի առնչությամբ նոր ռազմավարության ուղենշումը: Այս ամենն ուղեկցվում է Վրաստանի, Ուկրաինայի ու Մոլդովայի հետ Ասոցիացման համաձայնագրերի կնքումից հետո ստեղծված իրավիճակի եւ Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Բելառուսի հետ կապերի ամրապնդման վերաբերյալ գաղափարների փոխանակմամբ:

Արեւելյան գործընկերության մեջ 6 երկիր է, որոնցից երեքը` Մոլդովան, Ուկրաինան ու Վրաստանը, իրենց արդեն իսկ ստորագրված ու իրագործման փուլում հայտնված Ասոցիացման համաձայնագրերով կազմում են «Հաջողակների խումբը» այն դեպքում, երբ մեր հարեւան Ադրբեջանի ու ԵՏՄ կտրվածքով «հարեւան» Բելառուսի հետ Հայաստանն էլ համարվում է «ձախողվածների» ակումբի անդամ:

Հաշվի առնելով, որ ակնկալվող 4-ից միայն երկուսի` Մոլդովայի ու Վրաստանի հետ Վիլնյուսում Ասոցիացման համաձայնագիր ստորագրելու հանգամանքը Ռիգայի գագաթաժողովում շեշտադրումներ է փոխել, Ռիգայում նկատի կունենան նաեւ Ուկրաինայում տիրող պատերազմական վիճակն ու Ղրիմի առնչությամբ տեսակետների տարբերությունը, որպեսզի գործընկերներին ի ցույց դրվի ԵՄ պատրաստակամությունը խորացնելու հարաբերությունները: Այս համատեքստում է, որ ինչպես Մոլդովան, այնպես էլ Վրաստանն ու Ուկրաինան մեծ ակնկալիքներ ունեին, բայց ամեն ինչ վկայում է այն մասին, որ դրանք դեռեւս կմնան չբավարարված:

Եթե Մոլդովայի համար վիզաների տրամադրման դյուրացումից ազատական ռեժիմին անցումն իրողությունների շարքից է, Վրաստանի այդօրինակ սպասումները դեռեւս չեն արդարանալու, թեեւ Վրաստանում մեծ հույսեր էին կապում հենց Ռիգայի գագաթաժողովի հետ:

Եվ քանի որ Վրաստանում ԵՄ հետ Ասոցիացման համաձայնագրի ստորագրումից հետո առանձնակի փոփոխություններ դեռեւս չեն զգացվում, անցած ժամանակահատվածն էլ բավականին կարճ էր, այդուհանդերձ, հիասթափության առկայությունը ոչ միայն կառավարության, այլեւ ժողովրդի մակարդակով է, քանի որ ԱՄՆ Ազգային ժողովրդավարական ինստիտուտի վերջին հարցումների համաձայն` եվրոատլանտյան եւ եվրոպական ինտեգրման ջատագով Վրաստանում հարցվածների մոտ 30 տոկոսը հնարավոր է համարում Եվրասիական տնտեսական միությանը միանալու հեռանկարը:

Ռուսաստանի ավելի մեծացող նշանակության ֆոնին Ուկրաինայի պարագան եւս դառնում է երկիմաստ: Այն, որ Վիլնյուսի գագաթաժողովի ժամանակ Ուկրիանան հրաժարվեց ստորագրել Ասոցիացման համաձայնագիրը, եւ դա արվեց միայն Մայդանից ու բազմաթիվ զոհերից հետո, Ռիգայի գագաթաժողովում նվազեցրել է հնարավորությունները` Եվրոպական Միությունից ավելին ստանալու համար:

Ամեն դեպքում, արդեն իսկ առկա տեղեկատվության համաձայն, Ուկրիաինային առաջարկվող քայլերը չեն համապատասխանում ուկրաինական ակնկալիքներին, հատկապես երբ եվրոպական կողմից ավելի շատ փորձում ու ավելին ասել են ուզում Ռուսաստանին` պարզաբանելու, թե Արեւելյան գործընկերությունը ոչ թե քաղաքական գերակայության հարց է, այլ Եվրոպայի սահմաններից անդին ավելի բարգավաճ ու կայուն իրավիճակ ունենալու ցանկություն:

Բելառուսի պարագայում խնդիրները մնացել են, լուծումներ չեն տրվում, ուստի Ռիգայի գագաթաժողովում այդ առումով ոչ մի փոփոխություն չի ակնկալվում:

Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանին, ապա վերջինս ինքը հետաքրքրված չէ Արեւելյան գործընկերությամբ, քանի որ ավելի նախընտրելի ձեւաչափ է համարում Ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիրը: Այդ առնչությամբ էլ Եվրոմիությունում սպասում են, թե ինչ առաջարկներ կանի Ադրբեջանը նման համաձայնագրի բովանդակության առումով: Ասվածի տրամաբանության մեջ էլ տեղավորվում է Ադրբեջանի նախագահի բացակայությունը Ռիգայի գագաթաժողովում, եւ ոչ մի կերպ անհրաժեշտություն ու կարիք չկա դա մեկնաբանել որպես արհամարհանք: Ալիեւ կտրսերը, ըստ այդմ, չունի առայժմ որեւէ առաջարկ, որ կարող է ներկայացնել եվրոպական կողմին:

Միեւնույն ժամանակ, տարբեր մակարդակներում Ադրբեջանում քաղաքացիական հասարակության ու լրատվամիջոցների նկատմամբ ճնշումների ու բռնություների քննադատությունը ադրբեջանական ղեկավարության սրտով չէ, եւ առանց այն էլ անկարեւոր գագաթաժողովին չմասնակցելու միջոցով Ալիեւ կրտսերը վերաբերմունք է արտահայտում իրեն քննադատողներին:

Ի դեպ, «Ազգն» արդեն ներկայացրել է, որ Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահների հանդիպում Ռիգայում չէր ծրագրվում, ուստի մեկնաբանությունները, թե Ալիեւ կտրսերը չի ցանկացել հանդիպել Սերժ Սարգսյանի հետ, հիմնազուրկ են:

Նոր բանակցություններ Հայաստանի հետ

Արեւելյան գործընկերների շարքում Հայաստանն ավելի առանձնանում է: Այսօր շատ ու շատ մեծ է հավանականությունը, թե Հայաստանի հետ նոր համաձայնագրի բանակցությունների մեկնարկի մասին հայտարարություն կարվի, փաստաթղթի տեսքով, որն էլ վերջին շրջանում ամենաակտիվ քննարկումների ու շրջանառության մեջ էր: Ակնհայտորեն նոր փաստաթուղթը չի լինի Ասոցիացման համաձայնագիր, թեեւ ամենայն հավանականությամբ աշխատանքները կտարվեն հենց նախկինում բանակցված փաստաթղթի հիման վրա` առանց մաքսային հատվածին առնչվող դրույթների:

Նախկինի հետ հիմնական տարբերությունը կլինի ոլորտային մոտեցումը այն դեպքում, երբ գրեթե 4 տարի նախկինում բանակցված Խորը եւ համապարփակ ազատ առեւտրի գոտու ստեղծման համաձայնագրի նախագծում ընդգրկված էին բոլոր ոլորտները: Բացի այդ, եթե նախկինում Ասոցիացման համաձայնագիրը փաստացի երկու փաստաթուղթ էր` քաղաքական ու տնտեսական մասերով, նոր տարբերակով մեկ փաստաթղթում կներկայացվեն երկու բնագավառներում համագործակցության հնարավորությունները:

Նոր համաձայնագիրը պետք է նաեւ համապատասխանի ԵՏՄ անդամ Հայաստանի հնարավորություններին ու ցանկություններին:

Եվ կարծես ԵՄ անդամ երկրների կողմից հնարավոր է դարձել հաստատելու Եվրոհանձնաժողովին տրամադրվող բանակցային նոր մանդատ, որի շրջանակներում էլ կարող են մեկնարկել նոր համաձայնագրի բանակցությունները: Ամեն դեպքում, մանդատի համար արդեն դիմում արվել է Եվրոխորհրդարան: Այլապես պակաս նշանակություն կունենար Ռիգայի գագաթաժողովին Հայաստանի մասնակցությունը նախագահի մակարդակով, երբ Վրաստանը ներկայացնում է վարչապետը, Ադրբեջանը` արտգործնախարարը: Ուկրաինայի դեպքում այլ գործոնների ազդեցությամբ թերեւս գագաթաժողովին հայտարարված է նախագահի մասնակցություն ճիշտ այնպես, ինչպես Մոլդովայի պարագայում:

Հայաստանի օրինակը Պրահայի, Վարշավայի, Վիլնյուսի գագաթաժողովներից հետո Ռիգայի շրջանակներում դառնում է վկայություն, որ Արեւելյան գործընկերության երկրների նկատմամբ այսուհետեւ կօգտագործվի տարբերակված մոտեցում: Այսօր բանակցությունների մեկնարկի հայտարարության դեպքում Հայաստանն իրապես կարող է դառնալ Արեւելյան գործընկերության ձեւաչափում բացառություն այն իմաստով, որ նախկինում կիրառված որեւէ մոտեցման մեջ չի տեղավորվում այն ընթացքը, որով շարժվում է Հայաստանը:

Ռիգա, Լատվիա

Metsamor city

Հիշողություններ մարտի դաշտից կամ՝ Հատվածներ զինվորի օրագրից

Ոչինչ անսպասելի կամ անկանխատեսելի չի եղել /Այլ եղել է անկասելի/

Ժամանակաշրջանի հայելին / Հայաստանի առաջին Հանրապետության մամուլը 1918—1920թթ./

Ժամանակաշրջանի հայելին / Հայաստանի առաջին Հանրապետության մամուլը 1918—1920թթ./

Ժամանակաշրջանի հայելին / Հայաստանի առաջին Հանրապետության մամուլը 1918—1920թթ./

Հաստատել են փոխադարձ հանձնառությունները /Բրյուսելում կայացավ ՀՀ–ԵՄ գործընկերության խորհրդի առաջին նիստը/

Մի քանի խոսք գիտության եւ ՀՀ ԳԱԱ—ի մասին

Աստված ոչ թե ուժի մեջ է, այլ ճշմարտության

Մեծամորը ժամանակագրությամբ

​ԱՂԱՎՆԻ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. ՆՈՐ ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԵՏ

ԱՂԱՎՆԻ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. ՆՈՐ ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԵՏ